Op een marktdag zie je het meteen. Op de Zaadmarkt in Zutphen schuiven mensen langs de kramen, in Lochem blijft iemand staan voor een kort praatje op de Markt en in Groenlo loopt het bij De Wheme vol zodra de handel op gang komt. Het oogt alledaags, maar juist in dat gewone zit de geschiedenis van deze pleinen.
Wie kijkt naar Zutphen, Lochem en Groenlo, ziet drie verschillende manieren waarop een marktplein kon uitgroeien tot het middelpunt van een stad. Niet door toeval, maar door ligging, routes, stadsrechten en de manier waarop een stad zich ontwikkelde. De markt lag op de plek waar mensen toch al moesten zijn.
Zutphen: handel langs oude lijnen
Van deze drie plaatsen heeft Zutphen de oudste aanloop naar een handelscentrum. Al vroeg was hier bewoning. Rond 800 was Zutphen een bestuurlijk centrum van de graven van Hamaland. Dat zegt niet alles over handel, maar wel dat de plek toen al gewicht had.
Na invallen van Vikingen veranderde de stad aan het eind van de 9e eeuw met de aanleg van een ringwalburg. Zo’n verdedigingswerk bepaalde ook hoe Zutphen later verder groeide. In de 12e eeuw ontstond buiten de gracht een wijk waar kooplieden zich vestigden. Daar wordt zichtbaar dat de stad meer werd dan een bestuurlijk en verdedigbaar punt. Handel kreeg een vaste plek.
Tussen 1192 en 1195 kreeg Zutphen stadsrechten van graaf Otto. Rond 1200 dempte men de oude gracht. Dat bleek later van groot belang voor het marktgebied. Omstreeks 1325 ontstonden op die lijn de Zaadmarkt, Houtmarkt en Groenmarkt. Een oude waterloop veranderde zo in een reeks plekken voor handel en verkeer.
Dat sloot aan op de bloei van Zutphen in de 14e eeuw. De stad was toen een belangrijk centrum in het graafschap Zutphen en maakte deel uit van de Hanze. Koopmanshuizen verschenen aan de marktstraten. Via de IJssel stond de stad in verbinding met grotere handelsroutes, terwijl het achterland zorgde voor aanvoer en afzet. Juist die combinatie gaf de markten hun betekenis.
Op en rond de markt kwam meer samen dan alleen koopwaar. Het Wijnhuis had een rol in handel en bestuur, met onder meer de waag. Wie door het centrum loopt, ziet nog altijd hoe dicht die functies op elkaar zaten. Zelfs de namen van de pleinen vertellen dat verhaal nog. Zaadmarkt, Houtmarkt en Groenmarkt verwijzen gewoon naar wat daar verhandeld werd.
Ook nu is dat oude patroon niet verdwenen. Op donderdag is er markt op de Zaadmarkt, Houtmarkt en Groenmarkt. Op zaterdag ligt het zwaartepunt op de Zaadmarkt en Houtmarkt. De handel ziet er anders uit dan eeuwen geleden, maar de plek doet nog steeds waar ze ooit voor bedoeld was.
Lochem: marktrechten en een plein bij de kerk
In Lochem is het verhaal kleiner van schaal, maar niet minder duidelijk. Wie op de Markt staat, merkt hoe compact het centrum is. De Gudulakerk staat er vlakbij, de straten komen er rustig op uit en het plein voelt nog steeds als een vanzelfsprekende ontmoetingsplek.
Lochem geldt als een kleine Hanzestad. Dat betekent niet dat de stad dezelfde omvang had als Zutphen, maar wel dat zij deel uitmaakte van een breder netwerk van handel en verkeer. In 1330 kreeg Lochem marktrechten. Daarmee kreeg de Markt een officiële functie. Handel werd niet langer iets dat zomaar ergens plaatsvond, maar iets met een vaste plek en vaste regels.
Dat zie je vaker in oude steden: kerk en markt liggen dicht bij elkaar. Ook in Lochem werkte dat zo. Mensen kwamen er voor de handel, voor bestuur, voor nieuws en voor ontmoeting. Het plein werd daardoor het midden van de stad, niet alleen op papier maar ook in het dagelijks leven.
De Markt van Lochem is in de afgelopen decennia meer dan eens opnieuw ingericht. Dat laat zien dat zo’n plein geen museumstuk is. Het moet bruikbaar blijven. Bij de herinrichting die eind 2024 werd afgerond, bleef het historische karakter zichtbaar. Het gebruik van veldkeien verwijst naar oudere bestrating, zonder dat het plein een decor van vroeger moest worden.
Wie er nu op woensdag komt, treft de weekmarkt. Op zaterdag is er een kleinere markt met een biologisch accent. Dan liggen er brood, groente, fruit, bloemen en andere producten die passen bij een centrumplein waar inwoners even aanwaaien en bezoekers blijven hangen. De schaal is anders dan in de middeleeuwen, maar de logica van de plek is dezelfde gebleven.
Groenlo: handel op het kruispunt van wegen
In Groenlo begint het verhaal bij de ligging. Nog voor de grote vestingwerken uit latere eeuwen kwamen de verbindingswegen hier al samen. Dat maakte de markt tot een logische plek voor handel. Wie goederen vervoert of op doorreis is, komt uit op zo’n punt.
Groenlo kreeg in 1277 stadsrechten. Tussen 1327 en 1341 werd de stad ommuurd en kwam er een diepe gracht. In de 16e eeuw werden de vestingwerken verder uitgebreid. Die militaire geschiedenis is bekend, maar voor de ontwikkeling van de markt is vooral van belang hoe de stad van binnen werkte.
Voor de 16e eeuw kwamen de wegen samen op de markt. Rond het plein en in de uitlopende straten zaten winkels. De markt was dus geen losse open ruimte, maar het centrum van een netwerk van straten waar handel zichtbaar aanwezig was. Dat verklaart waarom juist daar het stedelijk leven samenkwam.
Toen in 1878 de vestingstatus werd opgeheven en delen van de verdedigingswerken verdwenen, veranderde de verhouding tussen stad en omwalling. De markt bleef intussen gewoon een centrale plek. Dat is nog steeds zo. Op vrijdag is er markt bij De Wheme, met onder meer streekproducten, bloemen en andere waren die passen bij een regionaal centrum.
Groenlo laat daarmee goed zien dat een marktplein niet per se groot hoeft te zijn om belangrijk te blijven. Als de plek klopt, blijft de functie vaak overeind.
Drie steden, drie manieren waarop een markt groeit
Zutphen, Lochem en Groenlo laten samen zien dat een marktplein nooit losstaat van de stad eromheen.
In Zutphen groeide de markt uit de structuur van een oude stad aan de IJssel. De gedempte gracht werd handelsruimte. In Lochem gaf het verlenen van marktrechten een duidelijk centrum aan een kleinere stad rond de Gudulakerk. In Groenlo lag de kracht juist in de samenkomst van wegen, met handel die zich rond het plein en in de aangrenzende straten vestigde.
Toch hebben de drie pleinen veel gemeen. Ze lagen op een logische plek. Ze trokken mensen aan die toch al onderweg waren. Ze verbonden handel met ontmoeting en vaak ook met bestuur. En ze bleven bruikbaar toen de steden veranderden.
Dat maakt deze marktpleinen nog altijd herkenbaar. De kramen zijn anders, de bestrating is soms vernieuwd en de handel volgt het ritme van nu. Maar wie op een gewone marktdag over zo’n plein loopt, ziet nog steeds dezelfde basis: hier komt de stad samen.
FAQ
Hoe oud is de markt in Zutphen?
De handelsfunctie van Zutphen gaat ver terug. Rond 1325 kregen de Zaadmarkt, Houtmarkt en Groenmarkt vorm op de plek van een gedempte gracht.
Wanneer kreeg Lochem marktrechten?
Lochem kreeg in 1330 marktrechten. Vanaf dat moment had de Markt een officiële en vaste functie in de stad.
Waarom lag de markt in Groenlo juist daar?
Omdat de verbindingswegen er samenkwamen. Daardoor werd het plein een logische plek voor handel, met winkels in de omliggende straten.
Speelde de Hanze een rol in deze steden?
Ja. Zutphen was lid van de Hanze. Lochem wordt gezien als een kleine Hanzestad en maakte daarmee deel uit van een groter handelsnetwerk.
Zijn deze markten er nog steeds?
Ja. Zutphen heeft markt op donderdag en zaterdag, Lochem op woensdag en zaterdag, en Groenlo op vrijdag bij De Wheme.
Geef een reactie