In de Weverstraat in Borculo loop je er makkelijk aan voorbij. Een rustig pand in de straat, zonder grote gebaren. Toch ligt hier een stuk geschiedenis van de Achterhoek dat verder reikt dan alleen dit gebouw. Iets vergelijkbaars geldt voor de sjoel aan de Stationsstraat in Aalten. Wie deze plekken bezoekt, ziet hoe Joods leven in de streek verweven was met het gewone bestaan in dorpen en kleine stadjes.
Dat verhaal speelt niet alleen in Winterswijk, waar veel mensen als eerste aan denken. Juist Borculo, Aalten en ook Bredevoort laten zien hoe Joodse gemeenschappen hier generaties lang deel uitmaakten van de omgeving.
Borculo en de synagoge aan de Weverstraat
De Joodse geschiedenis van Borculo gaat terug tot ongeveer 1642. Daarmee hoort deze gemeenschap bij de oudere Joodse vestigingen in de streek. In 1842 kwam er een eerste synagoge aan de Weverstraat, in een voormalig woonhuis. Dat past bij hoe zulke gemeenschappen vaker begonnen: klein, ingebed in het dorp, zonder groot gebouw vanaf het begin.
In 1877 kreeg Borculo een nieuwe synagoge aan de Weverstraat 4. Architect J. te Veldhuis tekende voor het ontwerp. De Joodse gemeenschap had toen al een duidelijke plek in Borculo. Aan het einde van de negentiende eeuw telde zij 169 personen. Rond 1900 waren dat er 163.
Die aantallen maken iets zichtbaar wat je anders makkelijk te groot of juist te klein maakt. Het ging niet om een incidentele aanwezigheid. Er was een gemeenschap met een eigen gebedshuis, een school en een begraafplaats. Joods leven hoorde in Borculo bij het straatbeeld en bij het dagelijks leven.
Stormramp, brand en oorlog
Borculo draagt nog altijd de herinnering aan de stormramp van 1925. Ook voor de Joodse gemeenschap was dat een ingrijpende gebeurtenis. De synagoge bleef staan, maar de Joodse school ging verloren. Juist dat verschil maakt duidelijk hoe kwetsbaar zo’n kleine gemeenschap was. Eén ramp kon het weefsel van het gemeenschapsleven direct aantasten.
In juli 1941 werd de synagoge getroffen door brandstichting door een Nederlandse nazi-sympathisant. De oorlog was toen nog in volle gang. Het gebouw werd dus al tijdens de bezetting zelf doelwit.
Na 1945 keerde het Joodse leven in Borculo niet terug naar de omvang van daarvoor. In 1950 werd de synagoge verkocht en onttrokken aan de eredienst. In 1977 hield de Joodse gemeente van Borculo op te bestaan. Wat bleef, was het gebouw. En daarmee bleef ook de mogelijkheid om dit verhaal op een tastbare manier door te geven.
Wat er in Borculo bewaard bleef
Sinds 2000 is de synagoge in handen van Stichting Synagoge Borculo. Een jaar later kreeg het gebouw de status van rijksmonument. De restauratie werd in 2008 afgerond. In datzelfde jaar is ook de mikwe gerestaureerd.
Daardoor kreeg de plek opnieuw een functie. Niet meer als centrum van een levende Joodse gemeente zoals vroeger, maar wel als plaats waar geschiedenis zichtbaar blijft. De synagoge wordt gebruikt als museum en als locatie voor lezingen en concerten. Ook is er ruimte voor activiteiten rond Joodse studiën.
Bij dat verhaal hoort ook de Joodse begraafplaats van Borculo aan de Lange Wal, op Deugenweerd, in gebruik sinds 1820. Zo’n begraafplaats laat misschien nog wel sterker dan een gebouw zien dat het hier om generaties ging. Mensen woonden hier, werkten hier, kregen kinderen en werden hier begraven.
Aalten en de sjoel aan de Stationsstraat
Ook in Aalten gaat de geschiedenis ver terug. Al in de zeventiende eeuw woonden er Joodse inwoners in Aalten en Bredevoort. Daarom vertelt de sjoel aan de Stationsstraat niet alleen het verhaal van één plaats, maar ook van de omgeving eromheen.
De eerste synagoge in Aalten kwam in 1767, opnieuw in een voormalig woonhuis. In 1857 kreeg de gemeenschap de huidige synagoge aan de Stationsstraat 7. Als architect wordt Van der Schaaf genoemd.
De Joodse gemeenschap van Aalten bereikte in 1928 haar grootste omvang met 84 personen. Dat lijkt bescheiden, zeker vergeleken met grotere steden, maar voor een plaats als Aalten was het genoeg voor een eigen religieus en sociaal leven. De sjoel stond daarin centraal.
De oorlogsjaren in Aalten
De Tweede Wereldoorlog liet ook in Aalten diepe sporen achter. De synagoge werd leeggehaald en gebruikt als munitieopslag. Daarmee verloor het gebouw niet alleen zijn functie, maar ook zijn waardigheid als gebedshuis.
Tegelijk hoort bij de geschiedenis van Aalten dat een deel van de Joodse inwoners de oorlog overleefde in de onderduik. Dat sluit aan bij de bredere oorlogsgeschiedenis van het dorp, waar onderduik een grote rol speelde. Het is wel goed om die twee lijnen uit elkaar te houden: de sjoel vertelt het verhaal van de Joodse gemeenschap, terwijl de onderduikgeschiedenis breder is en veel meer inwoners raakt.
Na de oorlog duurde het lang voordat de synagoge een nieuwe toekomst kreeg. In 1984 werd het gebouw verkocht aan de Stichting Vrienden Aaltense Synagoge. Daarna volgde een restauratie, die liep van 1984 tot 1986. De herinwijding vond plaats op 29 december 1986.
Sindsdien is de sjoel weer in gebruik, zij het beperkt. Er vinden incidenteel godsdienstoefeningen plaats en bezoekers kunnen het gebouw bezichtigen. De synagoge heeft de status van gemeentelijk monument.
Bredevoort blijft deel van dit verhaal
Wie over Joods leven in Aalten spreekt, komt vanzelf ook uit bij Bredevoort. Daar was al vóór 1767 een huissynagoge. In 1900 werd de Joodse gemeente van Bredevoort opgenomen in die van Aalten. Dat betekende niet dat Bredevoort uit het verhaal verdween. Wel verschoof het religieuze zwaartepunt in de omgeving meer naar Aalten.
Juist daardoor krijgt de sjoel aan de Stationsstraat extra betekenis. Het gebouw hoort bij Aalten, maar draagt ook de geschiedenis van Bredevoort met zich mee. Dat maakt het meer dan een lokaal monument.
Bij de Aaltense gemeenschap hoort ook de Joodse begraafplaats aan de Haartsestraat. De datering wordt doorgaans gegeven als 1820/1852. Ook hier geldt dat zo’n plek meer vertelt dan alleen een jaartal. Je ziet er dat de gemeenschap niet uit losse namen in archieven bestond, maar uit families die hier hun leven hadden.
Buiten Winterswijk liggen meer van deze plekken
Wie zoekt naar Joods erfgoed Achterhoek, komt vaak eerst bij Winterswijk uit. Dat is begrijpelijk. Toch zijn Borculo, Aalten en Bredevoort minstens zo belangrijk om het bredere beeld te begrijpen. Hier zie je in het klein hoe Joodse gemeenschappen in de streek ontstonden, groeiden en door oorlog en vervolging werden gebroken.
In Borculo begon de gemeenschap rond 1642. Eerst was er een synagoge in een woonhuis, later het gebouw aan de Weverstraat. In Aalten en Bredevoort ligt het begin in de zeventiende eeuw, met een eerste synagoge in 1767 en de huidige sjoel uit 1857. Dat patroon keert vaker terug in de Achterhoek: eerst een bescheiden plek, daarna een eigen gebouw, vervolgens de harde breuk van de oorlog.
Juist omdat de gebouwen in Borculo en Aalten zijn blijven staan, komt die geschiedenis dichtbij. Je hoeft er geen archiefstuk voor open te slaan. Een adres is genoeg. Weverstraat 4 in Borculo. Stationsstraat 7 in Aalten. De begraafplaats aan de Lange Wal. De begraafplaats aan de Haartsestraat. Het zijn plekken waar de geschiedenis niet abstract blijft.
Dat maakt deze locaties ook waardevol voor wie de streek beter wil begrijpen. Niet omdat ze losstaan van de Achterhoek, maar juist omdat ze er middenin liggen. De Joodse geschiedenis van de regio speelde zich niet alleen af in grote steden of op bekende herdenkingsplekken. Ze hoorde ook bij straten in Borculo, bij families in Aalten en bij het kleine vestingstadje Bredevoort.
Waarom deze geschiedenis in de Achterhoek blijft spreken
De kracht van deze plekken zit in hun eenvoud. Geen groot monumentaal complex, maar gebouwen en begraafplaatsen die nog altijd in hun omgeving liggen. Daardoor wordt zichtbaar dat Joodse inwoners geen buitenstaanders waren in een apart verhaal. Ze maakten deel uit van de dorpen en stadjes zelf.
Wie vandaag langs de synagoge Borculo loopt of de sjoel Aalten bezoekt, ziet dus meer dan alleen oud erfgoed. Je kijkt naar sporen van gemeenschappen die lang aanwezig waren en door de oorlog grotendeels verdwenen. Dat besef maakt deze plekken stil, maar niet leeg. Ze vertellen nog steeds iets over de Achterhoek zelf.
FAQ
Waar staat de synagoge van Borculo?
De synagoge van Borculo staat aan de Weverstraat 4 in Borculo.
Wanneer is de synagoge van Borculo gebouwd?
De huidige synagoge werd gebouwd in 1877, naar ontwerp van J. te Veldhuis.
Waar staat de sjoel in Aalten?
De sjoel van Aalten staat aan de Stationsstraat 7 in Aalten.
Welke rol speelt Bredevoort in dit verhaal?
In Bredevoort was al vóór 1767 een huissynagoge. In 1900 werd de Joodse gemeente daar opgenomen in die van Aalten.
Waar liggen de Joodse begraafplaatsen van Borculo en Aalten?
In Borculo ligt de begraafplaats aan de Lange Wal, op Deugenweerd. In Aalten ligt de Joodse begraafplaats aan de Haartsestraat.
Geef een reactie