Tussen Doetinchem en Laag Keppel ligt een plek waar je makkelijk aan voorbijrijdt. Geen torens, geen poort, geen ruïne die meteen om aandacht vraagt. Toch zat hier ooit een versterkte woonplaats. Wie zoekt naar een verdwenen kasteel bij Doetinchem, komt al snel uit bij Barlham. En wie verder kijkt, stuit ook op Huis Hagen, beter bekend als De Kelder, aan de rand van de stad in de Kruisbergse Bosschen.
Die twee plekken worden vaak in één adem genoemd, maar ze vertellen elk een ander verhaal. Barlham is vrijwel uit het landschap verdwenen. De Kelder staat er nog, al is ook daar de geschiedenis minder rechtlijnig dan de naam “kasteel” soms doet vermoeden.
Verdwenen kasteel bij Doetinchem: niet in de stad, wel eromheen
Wie vraagt naar een verdwenen kasteel in Doetinchem, verwacht misschien een slot dat ooit midden in de stad stond en later werd gesloopt. Zo eenvoudig ligt het niet. In de bekende bronnen duikt geen duidelijk, groot verdwenen stadskasteel op. Wel liggen rond Doetinchem enkele adellijke huizen en kasteelplaatsen die nauw met de stad verbonden waren.
Barlham springt daarbij het meest in het oog. Deze plek lag ongeveer halverwege Doetinchem en Laag Keppel. Wat nu rest, is bescheiden: een gracht en archeologische sporen in de bodem. Juist daardoor is het een interessante plek. Je ziet er weinig, maar onder het maaiveld zit een lang verhaal verborgen.
Huis Hagen, De Kelder, hoort ook bij dat verhaal. Dit gebouw is niet verdwenen. Het staat nog altijd in de Kruisbergse Bosschen bij Doetinchem. Tegelijk is het de vraag of je het zonder meer een kasteel moet noemen. Dat maakt het niet minder belangrijk, wel vraagt het om wat nauwkeurigheid.
Barlham: een oude kasteelplaats tussen Doetinchem en Laag Keppel
Barlham is ouder dan de meeste voorbijgangers zullen vermoeden. De naam hangt vermoedelijk samen met de familie De Bernehamme, die in de 12e eeuw met deze plek verbonden was. De bewoning zelf gaat verder terug. Archeologische aanwijzingen laten zien dat hier al rond 900 mensen woonden. Ook zijn er sporen gevonden van een houten woontoren uit de vroege 10e eeuw.
Daarmee hoort Barlham bij de vroege versterkte woonplaatsen in deze streek. Waarschijnlijk begon het als een motte, een verhoogde plek met een verdedigbare woontoren. Zulke vroege kasteelvormen zijn in het huidige landschap vaak nog maar moeilijk te herkennen. Dat maakt de resten bij Doetinchem extra waardevol.
Rond 1200 veranderde de plek. Toen werd er met baksteen gebouwd en kreeg Barlham een steviger karakter. De overgang van hout naar steen laat zien dat het niet om een toevallige woonplek ging, maar om een locatie met status en betekenis.
In de 12e eeuw wordt Barlham genoemd als bezit van de familie De Bernehamme. Die stond niet los van het leven in Doetinchem. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een geschil in 1317 over het benoemingsrecht van de pastoor van Doetinchem. Zo wordt zichtbaar dat een plek als Barlham meer was dan een huis met een gracht. Er hoorde invloed bij, ook buiten het eigen erf.
Hoe Barlham uit beeld verdween
Zoals dat vaker gaat met oude kasteelplaatsen, veranderde Barlham langzaam van karakter. Wat eerst een versterkte woonplaats was, verloor in de loop van de tijd zijn militaire en adellijke functie. Op een tekening uit 1743 oogt de plek al meer als een boerderij dan als een burcht.
Niet lang daarna verdween het zichtbare complex. In 1756 was alles binnen de grachten afgebroken. Daarmee raakte het verdwenen kasteel bij Doetinchem ook echt uit het oog. Wat overbleef, was geen gebouw meer, maar een terrein met sporen.
Dat klinkt misschien mager, maar voor archeologen en lokale geschiedkundigen is het juist veelzeggend. De resten van Barlham zijn beschermd als archeologisch monument. De plek helpt om de vroege bewoning in de omgeving van Doetinchem beter te begrijpen. Ook laat ze zien hoe adellijke machtscentra in de Achterhoek zich ontwikkelden.
Wat is er nu nog te zien van Barlham?
Wie vandaag naar Barlham gaat, moet niet rekenen op een klassiek kasteelbeeld. Er zijn geen muren, geen zalen en geen torens meer. De gracht is het duidelijkste zichtbare spoor. De rest zit in de grond.
Toch heeft zo’n plek iets eigens. In de Achterhoek blijven oude lijnen in het landschap vaak lang herkenbaar. Een bocht in een weg, een verhoging in een weiland, een gracht die niet toevallig lijkt te liggen: het zijn juist die kleine aanwijzingen die een oud verhaal vasthouden. Barlham is daar een goed voorbeeld van.
Voor wie geïnteresseerd is in een kasteelplaats bij Doetinchem, is dit dus geen bestemming met veel spektakel. Het is eerder een plek waar je moet weten waar je naar kijkt. Dan krijgt die stille gracht ineens meer gewicht.
Huis Hagen of De Kelder: het gebouw dat bleef
Aan de andere kant van het verhaal staat Huis Hagen, beter bekend als De Kelder. Dit rechthoekige bakstenen huis ligt in de Kruisbergse Bosschen aan de rand van Doetinchem, aan de Kelderlaan. Anders dan Barlham is dit geen verdwenen plek. Het gebouw staat er nog en vormt een tastbaar deel van de adellijke geschiedenis rond de stad.
De huidige verschijningsvorm ontstond vermoedelijk kort voor 1600. Eerder waren de families Van Voorst en later Bentinck-Van Voorst met de plek verbonden. Vanaf ongeveer 1640 kwam Hagen in handen van de familie Boshof.
Een belangrijk moment volgde in december 1656, toen het huis uitbrandde. Daarna ging de geschiedenis verder in gewijzigde vorm. Dat zie je vaker bij oude huizen in de streek: geen rechte lijn van stichting naar heden, maar een reeks van aanpassingen, herstel en nieuw gebruik.
In de 20e eeuw werd De Kelder gerestaureerd. Het gebouw deed lange tijd dienst als Stadsmuseum Doetinchem. Daarmee kreeg het een andere rol dan vroeger. Niet meer alleen een adellijk huis, maar ook een plek waar de geschiedenis van de stad werd bewaard en getoond.
Was De Kelder een kasteel?
Dat is precies de vraag waar het vaak interessant wordt. Huis Hagen wordt geregeld genoemd in rijtjes met kastelen rond Doetinchem, maar of het strikt genomen een kasteel was, staat niet helemaal vast. Sommige bronnen spreken liever van een adellijk huis of havezate.
Die nuance is zinvol. In het dagelijks taalgebruik worden zulke gebouwen al snel “kasteel” genoemd, zeker als er een gracht, een landgoed of een lange familiegeschiedenis bij hoort. Historisch ligt dat soms preciezer. De grens tussen kasteel, versterkt huis en havezate is niet altijd scherp.
Wat wel vaststaat, is de monumentale waarde van De Kelder. Huis Hagen is een rijksmonument. Het gebouw geeft nog altijd een goed beeld van de adellijke wooncultuur aan de rand van Doetinchem.
De Kelder nu: wandelen in de Kruisbergse Bosschen
Waar Barlham vooral een archeologische plek is, leeft De Kelder nog zichtbaar mee in het landschap. De Kruisbergse Bosschen zijn een bekend wandelgebied aan de rand van Doetinchem. Wie daar loopt, komt langs lanen, bosranden en het landgoed waar De Kelder staat.
Het gebouw zelf heeft in de loop van de tijd verschillende functies gehad. Na de periode als museum kreeg het opnieuw een andere invulling. Dat past bij veel historisch erfgoed in de Achterhoek. Zulke plekken blijven alleen bestaan als ze ook een gebruiksfunctie houden, al verandert die door de jaren heen.
Bij het herstel van De Kelder speelde jonkheer Floris Beelaerts van Blokland een belangrijke rol. Het landgoed wordt tegenwoordig beheerd door de Stichting Beelaerts van Blokland Hagen. Daarmee blijft niet alleen het gebouw behouden, maar ook de omgeving waarin het staat.
Twee plekken, twee manieren waarop geschiedenis blijft bestaan
Wie zoekt naar een oud kasteel in Doetinchem, vindt dus niet één verdwenen slot midden in de stad. Je komt uit bij twee plekken in de directe omgeving, elk met een eigen karakter.
Barlham is bijna helemaal verdwenen. De geschiedenis ligt daar vooral onder de grond, in de gracht en in archeologische resten. De Kelder staat nog overeind en laat zien hoe een adellijk huis na brand, herstel en hergebruik toch een plaats in het landschap houdt.
Juist dat contrast maakt het verhaal rond Doetinchem interessant. De ene plek vraagt verbeelding en kennis van wat er ooit stond. De andere plek kun je nog gewoon aanwijzen tussen de bomen. Samen laten ze zien hoe het verleden in de Achterhoek niet altijd groots zichtbaar is, maar wel hardnekkig aanwezig blijft.
FAQ
Was er een verdwenen kasteel in Doetinchem zelf?
In de bekende bronnen is geen duidelijk groot verdwenen kasteel in de stad zelf aan te wijzen. Wel lagen en liggen er rond Doetinchem kasteelplaatsen en adellijke huizen, zoals Barlham en Huis Hagen.
Waar lag Barlham?
Barlham lag ongeveer halverwege Doetinchem en Laag Keppel.
Wat is er nog over van Barlham?
Van Barlham zijn nog een gracht en archeologische sporen in de bodem over. Het terrein is beschermd als archeologisch monument.
Is De Kelder hetzelfde als Huis Hagen?
Ja. Huis Hagen is beter bekend onder de naam De Kelder.
Was De Kelder echt een kasteel?
Dat staat niet helemaal vast. Het gebouw wordt vaak zo genoemd, maar sommige beschrijvingen spreken liever van een adellijk huis of havezate.
Kun je De Kelder bezoeken?
Het landgoed in de Kruisbergse Bosschen is een bekend wandelgebied. De toegankelijkheid van het gebouw zelf kan verschillen per gebruik of activiteit.
Geef een reactie