Langs de Berkel, net buiten Eibergen, ligt een plek waar het landschap het verhaal bijna zelf vertelt. Bij Mallum staan de molen, het Muldershuis, de schuur, de sluis en de open es niet los van elkaar. Ze horen bij hetzelfde oude geheel. Wie hier wandelt, ziet geen verzameling gebouwen, maar een stukje Achterhoek dat in de loop van eeuwen is gevormd.
Dat verhaal begint ruim vóór de huidige molen. De naam Mallum verschijnt al in 1188 als curtis Mallande, de hof van Mallum. Daarmee ligt de oorsprong van buurtschap Mallem diep in de middeleeuwen. Ook de Mallumse Es hoort bij die lange ontwikkeling. Zo’n es is oud bouwland op hogere zandgrond, ontstaan door eeuwenlang agrarisch gebruik. Rond de molen is dat nog goed af te lezen in het terrein.
Een oude hof aan het water
De vroegste kern van het gebied was de Hof te Mallum. Die wordt in 1188 genoemd. Dat was geen toevallige plek. De ligging aan de Berkel en bij een oude rivierarm maakte het gebied geschikt voor bewoning, landbouw en watergebonden werk.
Rond Eibergen zie je nog altijd hoe die onderdelen samenhangen. Lager ligt het water, hoger de akkers, daartussen de erven en gebouwen. De Mallumse Es past in dat patroon. De molen kwam daar later bij, maar sloot er logisch op aan.
De Mallumse Molen kreeg een vaste rol in de streek
De watermolen zelf duikt voor het eerst op in 1424. In dat jaar werd hij verkocht aan de heer van Borculo. Daarna waren de hof en de molen lange tijd leengoed van de heren van Borculo, van 1449 tot 1795. Zo kreeg de plek een duidelijke plaats in de bestuurlijke verhoudingen van de streek.
Voor bewoners uit de omgeving was de molen meer dan een gebouw aan het water. Het was een dwangmolen, ook wel banmolen genoemd, tot omstreeks 1800. Boeren moesten hun graan hier laten malen. Daarmee werd de molen een vast onderdeel van het dagelijks leven in en rond Eibergen.
Het complex had bovendien meer functies dan veel bezoekers nu vermoeden. In 1665 waren er een korenmolen, oliemolen, volmolen, looimolen en papiermolen. Die papiermolen bestond ongeveer twintig jaar, vanaf 1656. Mallum was dus niet alleen een plek voor voedselverwerking, maar ook voor ambachtelijk werk.
Van die brede opzet bleef in de loop van de tijd minder over. Uiteindelijk bleef de koren- en pelmolen bestaan. Juist daarom valt de huidige functie op: de molen in Mallum geldt als de enige watergedreven pelmolen van Nederland.
Brand, herbouw en het verdwijnen van de havezate
Het gebouw dat er nu staat, dateert uit 1748. Twee jaar eerder brandde de korenmolen af. Daarna volgde herbouw op dezelfde plek. Wie vandaag naar de molen kijkt, ziet dus een achttiende-eeuws gebouw op een locatie met een veel oudere geschiedenis.
In dezelfde periode veranderde ook de omgeving. De havezate Mallum, waar onder meer de families Schonevelde, Viermundt en Van Keppel woonden, werd rond 1750 gesloopt. Daarmee verdween een adellijk element uit het gebied, al bleef het terrein zelf onderdeel van het historische geheel.
Ook op het erf verschoof er van alles. Het Muldershuis werd uitgebreid met een herenkamer. Dat laat zien dat gebruik en status op zo’n plek niet stil bleven staan. Mallum veranderde niet in één grote sprong, maar door brand, herbouw, sloop en aanpassing.
Waterkracht en techniek
De molen vertelt niet alleen een historisch verhaal, maar ook een technisch. Het waterrad heeft een doorsnede van 4,80 meter. De houten schoepen zijn 85 centimeter breed. Voor het pellen liggen er pelstenen van Bentheimer zandsteen met een doorsnede van 150 centimeter. De maalstenen zijn van basalt en meten 140 centimeter.
In de negentiende eeuw had het rad van de olie- en eekmolen een doorsnede van 5,60 meter. Dat deel van het complex verdween later. In 1917 zakte de oliemolen in de molenkolk en een jaar later is hij gesloopt. Daarmee verloor Mallum een deel van het oude dubbelmolenkarakter.
Juist zulke gegevens maken duidelijk hoe de plek veranderde. Wat ooit een uitgebreider molenbedrijf was, werd gaandeweg kleiner. De kern bleef overeind.
Van werkmolen naar erfgoed
Aan het einde van de negentiende eeuw wisselde de molen opnieuw van eigenaar. In 1895 kocht het Waterschap van de Berkel de molen. Dat bleef eigenaar tot 1948. In dat jaar werd Stichting de Mallumse Molen opgericht. Die kocht het complex voor 1 gulden.
Daarmee begon een ander hoofdstuk. De molen verschoof van economisch gebruik naar behoud van erfgoed. In 1977 ging de stichting op in Stichting Eibergse Molens. Die is eigenaar en beheerder van de molen. Vrijwillige molenaars houden het werk sindsdien draaiend.
Dat verschil zegt veel over de geschiedenis van deze plek. Ooit moesten boeren hierheen. Nu draait de molen dankzij mensen die het ambacht willen bewaren en laten zien.
De Mallumse Es is meer dan achtergrond
Wie alleen naar het molengebouw kijkt, mist een deel van het verhaal. De Mallumse Es is geen decor, maar een oud bouwlandgebied dat bij de hof en later bij het molenbedrijf hoorde. De hogere zandgrond werd al vanaf de middeleeuwen gebruikt voor akkerbouw.
Daardoor is de geschiedenis hier niet alleen in documenten terug te vinden, maar ook in het landschap zelf. De vorm van het terrein, de ligging van de gebouwen en de open ruimte van de es laten samen zien hoe mensen hier eeuwenlang met water en grond omgingen.
Het gebied rond het molencomplex heeft daarom een beschermde status. De Mallumse Molen is sinds 1 juni 1966 een rijksmonument. Ook het Muldershuis, de schuur en het terrein van de voormalige havezate hebben monumentale waarde. Samen vormen ze een zeldzaam gaaf geheel bij Eibergen.
Wat er nu te zien is in Mallum
Wie nu naar Mallum gaat, treft geen stil museumterrein. De molen is nog maalvaardig. Dat maakt een bezoek meteen concreter: je kijkt niet alleen naar oud metselwerk en houtwerk, maar naar een werktuig dat nog gebruikt kan worden.
Bij het complex horen ook het Muldershuis en de Berkelsluis. Op het terrein van de voormalige havezate ligt een labyrint van kunstenaar Jim Buchanan, aangelegd in 2002. Dat is vrij toegankelijk. Verder ligt hier de Kruidenhof te Mallum, die voor veel bezoekers een vast onderdeel van een wandeling of fietstocht is.
Mallum is daardoor een bekende bestemming in de gemeente Berkelland. Niet vanwege spektakel, maar omdat hier veel samenkomt op korte afstand: water, erfgoed, landschap en een herkenbare geschiedenis van de streek.
Praktische gegevens zoals openingstijden, rondleidingen en meelverkoop kunnen veranderen. Wie de molen wil bezoeken, doet er verstandig aan die vooraf te controleren.
Waarom deze plek blijft hangen
Bij de Mallumse Molen zie je goed hoe een Achterhoeks landschap ontstaat. Niet volgens een strak plan, maar laag over laag. Eerst de hof, daarna de molen, vervolgens de havezate, later verbouwingen, verlies van onderdelen en uiteindelijk bescherming als monument.
Dat maakt Mallum bij Eibergen zo sterk als historisch gebied. De gebouwen staan niet toevallig bij elkaar. Het water ligt niet los van de akkers. En de es is geen open veld zonder betekenis. Alles grijpt in elkaar.
Wie langs de Berkel bij Mallem loopt, kijkt dus naar meer dan een molen. Het is een plek waar gebruik, landschap en geschiedenis nog steeds in dezelfde richting wijzen.
FAQ
Wat is de Mallumse Molen?
Dat is een historische watermolen bij Eibergen, gebruikt als koren- en pelmolen.
Wanneer is de huidige molen gebouwd?
De huidige molen is herbouwd in 1748, nadat de korenmolen in 1746 afbrandde.
Wat is de Mallumse Es?
De es is oud bouwland op hogere zandgrond, ontstaan in de middeleeuwen door langdurig agrarisch gebruik.
Is de molen nog in bedrijf?
De molen is maalvaardig en wordt beheerd met hulp van vrijwillige molenaars.
Wat is er behalve de molen nog te zien?
Bezoekers treffen er onder meer het Muldershuis, de Berkelsluis, het terrein van de voormalige havezate, het labyrint en de Kruidenhof te Mallum.
Heeft het gebied een beschermde status?
Ja. De molen is een rijksmonument. Ook andere onderdelen van het complex hebben monumentale waarde, en het gebied is beschermd.
Geef een reactie