Aan de IJsselkade in Doetinchem houdt het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers zich bezig met woorden die thuis aan de keukentafel heel gewoon klinken. Tot iemand uit een ander dorp zegt: dat noemen wij anders. Wie in Winterswijk is opgegroeid, kent niet vanzelf alle woorden die een spreker uit de omgeving van Lochem gebruikt.
Dat verschil zie je terug in het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten, meestal afgekort tot WALD. Bij het begrip ‘kwajongen’ verzamelde het woordenboek maar liefst 68 benamingen. Die komen uit het hele onderzochte gebied, dus ook uit de Liemers.
Een Achterhoeks woordenboek geeft daarom zelden het enige juiste antwoord. Het helpt vooral om terug te vinden wat mensen ergens zeggen, hoe ze dat opschrijven en welke andere woorden er bestaan. Dat maakt het bruikbaar voor wie een uitdrukking van vroeger zoekt, maar ook voor iemand die de streektaal wil leren.
Bekende woorden vertellen niet het hele verhaal
‘Høken’ hoort bij de bekendste woorden die mensen met de Achterhoek verbinden. Het betekent zoiets als feesten of uit je dak gaan. Vooral door de muziek kreeg het bekendheid buiten de streek. Daardoor herkennen ook mensen die zelf geen dialect spreken het woord.
Bij ‘zunnekuuksken’, een benaming voor lieveheersbeestje, ligt dat anders. Zo’n woord kom je eerder tegen in een gesprek over dieren, in een woordenlijst of in een herinnering aan thuis. Niet iedere Achterhoeker gebruikt het. Een andere benaming kan voor iemand net zo vertrouwd zijn.
Dat onderscheid doet ertoe. Een bekend streekwoord is nog niet overal het gebruikelijke woord. En een woord dat nauwelijks buiten een dorp klinkt, kan daar gewoon bij het dagelijks leven horen.
De 68 benamingen voor ‘kwajongen’ laten dat goed zien. Ze betekenen niet dat iedere spreker uit zoveel mogelijkheden kiest. Het woordenboek brengt antwoorden uit verschillende plaatsen samen. Bij het lezen blijft de herkomst van een woord dus belangrijk.
Waarom het Achterhoeks per plaats verschilt
Het Achterhoeks behoort tot het Nedersaksisch. Binnen de Achterhoek bestaan weer plaatselijke dialecten, met verschillen in uitspraak, woordgebruik en grammatica. De streeknaam is handig als verzamelnaam, maar vertelt niet hoe iedereen precies praat.
Die verscheidenheid hangt onder meer samen met vroegere leefpatronen. Familie, werk en sociale contacten speelden zich vaker dichtbij huis af. Kinderen namen de woorden en klanken uit hun omgeving over. Zo konden plaatselijke kenmerken blijven bestaan.
In de grensstreek rond Aalten en Winterswijk zijn overeenkomsten met dialecten aan de Duitse kant te horen. De landsgrens vormt daar geen scherpe taalgrens. Elders in de Achterhoek klinken weer andere invloeden door.
Een woordenboek maakt die verschillen zichtbaar, al kan schrift de uitspraak nooit helemaal weergeven. Wie een woord alleen leest, mist soms de klinker of klemtoon waaraan een plaatsgenoot het meteen herkent.
Ook de gesprekspartner maakt verschil. Sommige dialectsprekers schakelen over op Nederlands zodra iemand aanschuift die geen streektaal spreekt. Daardoor hoort een bezoeker niet noodzakelijk dezelfde taal als familieleden onder elkaar.
Hoe gesproken woorden op papier kwamen
Een gesprek verdwijnt zodra het voorbij is. Om woorden later te kunnen terugvinden, moet iemand ze verzamelen en beschrijven. Dat vraagt meer dan een Nederlands begrip naast een dialectwoord zetten. Ook de betekenis, uitspraak en plaats van herkomst verdienen aandacht.
De Dialectkring Achterhook en Liemers bestaat sinds 1957. In 1979 begon het WALD-project. Een jaar later kwam er een gezamenlijke spelling voor het vastleggen van de dialecten.
Zo’n spelling biedt schrijvers houvast. Ze hoeft plaatselijke verschillen niet weg te werken. Het doel is juist dat lezers woorden kunnen herkennen en vergelijken, zonder dat ieder dorp dezelfde vorm krijgt voorgeschreven.
De gedrukte woordenboekdelen brachten een omvangrijke verzameling bijeen. Daarin staan woorden die mensen nog gebruiken, maar ook benamingen die bij vroegere werkzaamheden of gewoonten horen.
Een vermelding bewijst dus niet dat een woord overal nog dagelijks klinkt. Het woordenboek bewaart wat is opgetekend. Voor het huidige gebruik blijft luisteren naar sprekers nodig.
Een Achterhoeks woordenboek online raadplegen
Via e-WALD is materiaal uit de woordenboeken digitaal te doorzoeken. Dat maakt zoeken eenvoudiger voor wie geen gedrukte delen in huis heeft. Een Nederlands begrip kan een beginpunt zijn, waarna de dialectwoorden en hun herkomst meer duidelijkheid geven.
Let daarbij op de volledige naam: het Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten. De Liemers is een eigen streek. Een woord uit die verzameling is daarom niet automatisch Achterhoeks.
Ook Mijnwoordenboek.nl bevat inzendingen met streekwoorden en gezegden. Zo’n verzameling kan helpen bij een eerste zoektocht. Voor de precieze herkomst of spelling is het verstandig om de informatie naast een gespecialiseerde bron te leggen.
Staat een vertrouwd woord er niet in? Dan hoeft het niet verkeerd te zijn. Geen verzameling bevat ieder familiegebruik of elke plaatselijke variant. Andersom maakt een vermelding op internet een woord nog niet gangbaar in de hele Achterhoek.
Bij twijfel helpt een eenvoudige vraag: waar heb je dat woord geleerd? Het antwoord zegt vaak meer dan een algemeen etiket als ‘plat’.
Leren luisteren, lezen en spreken
Het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers organiseert activiteiten rond streektaal, waaronder cursussen en lezingen. Voor het actuele aanbod kunnen belangstellenden bij het centrum terecht. Een cursus geeft gelegenheid om vragen te stellen die een woordenlijst niet beantwoordt.
Hoe spreek je een bepaalde klinker uit? Wanneer gebruik je een uitdrukking? En klinkt iets voor een plaatselijke spreker vanzelfsprekend of juist ongewoon? Zulke verschillen worden duidelijker in een gesprek.
Voor scholen is er het educatieprogramma ‘Wiesneus’. Daarmee kunnen kinderen kennismaken met het Nedersaksisch, ook wanneer ze dat thuis niet spreken. Herkenning kan beginnen bij één woord dat een opa, buurvrouw of klasgenoot gebruikt.
Wie liever leest, kan terecht bij ‘De Moespot’, het blad van de Dialectkring Achterhook en Liemers. Rond Lochem houdt de vereniging Vrienden van de Streektaal veur Lochem en umgeving zich met het plaatselijke taalgebruik bezig.
Muziek biedt weer een andere kennismaking. Een refrein onthoud je soms eerder dan een rij woorden uit een lesboek. Toch zegt de bekendheid van dialectmuziek weinig over hoeveel mensen de taal dagelijks spreken. Belangstelling en gebruik zijn verschillende dingen.
Het woord uit je eigen omgeving
Voor een eerste kennismaking hoeft niemand meteen een woordenboek door te werken. Begin bij een woord dat in de familie of buurt opvalt. Vraag wat het betekent en in welke situaties iemand het gebruikt.
Schrijf er de plaats bij en, als het kan, een voorbeeldzin. Een losse vertaling laat namelijk niet altijd zien of een woord vriendelijk, plagerig of afkeurend klinkt. De manier waarop iemand het zegt, kan de betekenis veranderen.
Daarna wordt zoeken in een woordenboek interessanter. Misschien staat er precies dezelfde vorm. Misschien blijkt een naburig dorp iets anders te zeggen. Het ene antwoord hoeft het andere niet te vervangen.
Zo blijft een verzameling streekwoorden verbonden met de mensen die ze gebruiken. Het boek helpt bij het terugzoeken. In het gesprek hoor je hoe het woord klinkt en wanneer het op zijn plaats is.
Veelgestelde vragen
Is Achterhoeks een taal of een dialect?
Achterhoeks is een verzamelnaam voor Nedersaksische dialecten in de Achterhoek. Het Nedersaksisch is in Nederland erkend als regionale taal.
Waar vind ik een Achterhoeks woordenboek online?
In e-WALD kun je dialectmateriaal uit de Achterhoek en de Liemers raadplegen. Let bij een zoekresultaat op de plaats van herkomst.
Spreekt ieder dorp hetzelfde Achterhoeks?
Nee. Uitspraak, woorden en grammaticale vormen kunnen plaatselijk verschillen. Ook binnen families en tussen generaties bestaat variatie.
Wat betekenen ‘høken’ en ‘zunnekuuksken’?
‘Høken’ betekent feesten of uit je dak gaan. ‘Zunnekuuksken’ is een streeknaam voor lieveheersbeestje. Niet iedere spreker gebruikt deze woorden.
Waar kan ik Achterhoeks leren?
Het Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers in Doetinchem biedt activiteiten rond streektaal aan. Kijk bij het centrum voor het actuele cursusaanbod.
Geef een reactie