Op zaterdagen is het in delen van de Achterhoek nog altijd goed mogelijk om een draaiende molen tegen te komen. Bij Zwiep en Gorssel, in Berkelland, in Vragender of bij Laag-Keppel: daar zie je nog hoe wind en water vroeger werk leverden. Niet als decorstuk, maar als iets dat in deze streek lang gewoon bij het dagelijks leven hoorde.
Wie zich afvraagt waarvoor de molens van de Achterhoek dienden, komt al snel uit bij meer dan meel alleen. Natuurlijk waren er korenmolens. Maar er waren ook watermolens, oliemolens en molens die hielpen bij het regelen van het waterpeil. Juist die afwisseling past bij een streek van beken, akkers, houtwallen en kleine kernen.
Waar in de Achterhoek nog molens draaien
Rond Lochem staan een paar bekende namen dicht bij elkaar. De Zwiepse Molen draait geregeld en is vaak in het weekend open. Ook de Warkense Molen laat nog regelmatig de wieken gaan. De Gorsselse Molen wordt vaak in hetzelfde rijtje genoemd, al ligt Gorssel net buiten de Achterhoek. Wie het strikt regionaal bekijkt, moet die dus niet als Achterhoekse molen opvoeren.
In Berkelland is de kans groot dat je op zaterdag een draaiende molen ziet. In Borculo, Eibergen, Neede, Geesteren, Ruurlo en Rekken leeft die traditie nog. Dat merk je ook aan de openstelling, de vrijwilligers en de manier waarop molens daar nog echt onderdeel zijn van het dorpsbeeld.
Verder naar het oosten staat in Vragender Molen de Vier Winden. Die molen is meer dan een monument. Het is nog altijd een ambachtelijke maalderij, in handen van dezelfde familie sinds 1862. Daar zie je dus niet alleen hoe een molen eruitziet, maar ook waar hij voor gebouwd is.
Bij Laag-Keppel vertellen de Keppelse Molens weer een ander verhaal. Daar staan een watermolen en een spinnekopmolen bij elkaar. Die combinatie laat goed zien hoe verschillend molens konden zijn, ook binnen één streek.
Waarvoor molens vroeger dienden
De bekendste functie is nog steeds die van korenmolen. Zulke molens maalden graan voor bakkers en boeren in de omgeving. Voorbeelden zijn Molen De Engel in Varsseveld, de Wittebrinkse Molen in Zelhem en de Walmolen in Doetinchem. Zo’n molen vormde een praktische schakel tussen oogst en dagelijks brood.
Watermolens hadden vaak een bredere rol. Ze stonden aan een beek of waterloop en gebruikten stromend water als krachtbron. Daarmee konden ze graan malen, maar op sommige plekken ook andere werkzaamheden aandrijven. Dat maakte ze belangrijk voor kleine vormen van nijverheid die bij het buitengebied hoorden.
Daarnaast kende de Achterhoek molens met een meer gespecialiseerde taak. Een oliemolen perste olie uit zaden. In Sinderen was in de zeventiende eeuw al een oliemolen in gebruik. Dat laat zien dat molens hier niet alleen voor voedselproductie werden ingezet.
Ook het waterbeheer hoorde erbij. De spinnekopmolen bij Laag-Keppel is daar een goed voorbeeld van. Zo’n molen pompte water weg en hielp het peil te regelen. In een laaggelegen omgeving was dat geen bijzaak, maar gewoon nodig om land bruikbaar te houden.
In oude beschrijvingen duikt ook de volmolen op, voor het bewerken van wol. Daarmee raakt het molenverhaal aan de textielnijverheid die op sommige plekken in de regio een rol speelde. Niet elke functie is overal even zichtbaar gebleven, maar samen maken ze duidelijk hoe breed het gebruik van molens vroeger was.
Molens als vast punt in dorp en landschap
Veel molens in de Achterhoek werken niet meer zoals vroeger, maar zijn nog wel duidelijk aanwezig in het landschap. Ze staan aan de rand van een dorp, langs een weg of op een plek waar je ze al van ver ziet. Daardoor blijven het herkenningspunten, ook als de oorspronkelijke functie is verdwenen.
In Winterswijk staat Watermolen Den Helder. In Winterswijk Miste staat de Meenkmolen, die in de vorige eeuw is gerestaureerd. Zulke restauraties laten zien dat een molen vaak langer meegaat dan de generatie die hem bouwde. Dorpen en stichtingen hebben er in veel gevallen bewust voor gekozen om die gebouwen te behouden.
Dat geldt ook voor molens in andere plaatsen. In Zelhem staat de Wittebrinkse Molen. In Braamt staat de Braamtse Molen. In Rha staat De Hoop. Bij Vorden staat de Lindesche Molen in Linde. In Nieuw-Wehl staat Molen Bernadette. Het zijn stuk voor stuk plekken waar de molen nog iets vertelt over het werk dat vroeger lokaal werd gedaan.
Ook Didam, Kilder, Silvolde en Sinderen hebben molens die in het lokale geheugen zijn blijven hangen. De St. Martinusmolen in Didam, de Rembrandtmolen in Kilder, Gerritsens Molen in Silvolde en de Kempermolen en Teunismolen in Sinderen horen daarbij. De ene molen is beter bewaard dan de andere, maar ze verwijzen allemaal naar een tijd waarin elk dorp zijn eigen voorzieningen nodig had.
Soms staat alleen de romp er nog. Ook dan blijft zichtbaar dat hier ooit een molen stond die van betekenis was voor het dorp of de buurtschap. Zo’n restant vertelt minder over techniek in werking, maar nog steeds veel over de geschiedenis van een plek.
Oude molens en latere bouwgolven
Wie naar de bouwjaren kijkt, ziet dat molens in de Achterhoek uit verschillende perioden komen. Sommige locaties gaan ver terug. De Buitenmolen bij Zevenaar is oud, maar Zevenaar hoort niet bij de Achterhoek en valt dus buiten dit verhaal. Hetzelfde geldt voor Voorst, dat soms op lijstjes opduikt, maar niet in de Achterhoek ligt.
Binnen de streek zelf zijn er ook oude voorbeelden. De Rosmolen in Zeddam hoort bij de lange geschiedenis van het Berghse gebied. In Rekken staat de Rekkense Piepermolen uit 1796. Daarna volgden in de negentiende eeuw veel molens die nu nog het beeld bepalen van dorpen en buurtschappen.
Dat zie je terug in bouwjaren als 1849 voor Molen De Engel in Varsseveld, 1856 voor de Braamtse Molen en De Hoop in Rha, 1861 voor Molen Bernadette in Nieuw-Wehl, 1889 voor de Wittebrinkse Molen in Zelhem en 1890 voor de Lindesche Molen in Linde bij Vorden.
Die spreiding in tijd maakt duidelijk dat de molen niet bij één korte bloeiperiode hoort. Er werd eeuwenlang gebouwd, aangepast en vervangen. Soms omdat een oude molen versleten was, soms omdat een dorp groeide of omdat de techniek veranderde.
Waarom de Achterhoek zoveel verschillende molens kent
De variatie aan molentypen heeft veel te maken met het landschap. De Achterhoek bestaat niet uit één open vlakte. Het is een streek met beken, essen, houtwallen, kleine hoogteverschillen en verspreide kernen. Daardoor verschilde de praktische behoefte van plek tot plek.
Waar voldoende wind stond, lag een korenmolen voor de hand. Waar een beek genoeg stroming gaf, kwam een watermolen in beeld. En op plekken waar water moest worden verplaatst, had een spinnekopmolen nut. Dat verklaart waarom je in de Achterhoek niet één soort molenverhaal tegenkomt, maar meerdere.
Neem Doetinchem, waar de Walmolen nog herinnert aan de rol van de korenmolen in de stad en omgeving. Kijk naar Laag-Keppel, waar watermolen en spinnekopmolen samen laten zien hoe techniek op het landschap werd afgestemd. Of ga naar Vragender, waar de oude functie van maalderij nog steeds doorloopt in het heden.
Juist daardoor zijn molens in deze streek meer dan losse monumenten. Ze horen bij hoe dorpen functioneerden. Ze vertellen iets over voedsel, water, ambacht en lokale economie. En wie op een zaterdag een draaiende molen ziet, kijkt dus niet alleen naar een oud gebouw, maar ook naar een stuk werkende geschiedenis.
FAQ
Welke molens in de Achterhoek draaien nog?
Onder meer de Zwiepse Molen, de Warkense Molen, Molen de Vier Winden in Vragender en verschillende molens in Berkelland draaien nog geregeld, vaak op zaterdag.
Waarvoor werden molens in de Achterhoek gebruikt?
Voor het malen van graan, het persen van olie en het regelen van water. Op sommige plekken werden molens ook ingezet voor andere vormen van ambachtelijk werk.
Welke molen in de Achterhoek is nog een maalderij?
Molen de Vier Winden in Vragender is nog altijd een ambachtelijke maalderij en is sinds 1862 in handen van dezelfde familie.
Waar staan bijzondere watermolens in de Achterhoek?
De Keppelse Molens in Laag-Keppel vallen op door de combinatie van een watermolen en een spinnekopmolen. Ook Watermolen Den Helder in Winterswijk is een bekende naam.
Welke plaatsen uit het oorspronkelijke overzicht horen niet bij de Achterhoek?
Gorssel, Voorst en Zevenaar liggen buiten de Achterhoek. Die kun je dus niet zonder meer als Achterhoekse locaties opvoeren.
Welke oude molens zijn er in de Achterhoek?
De Rekkense Piepermolen uit 1796 is een oud voorbeeld. Veel andere bekende molens in de streek stammen uit de negentiende eeuw, zoals die in Varsseveld, Braamt, Zelhem en Linde.
Geef een reactie