Tussen Zeddam, Beek en Stokkum verandert het landschap ineens van toon. De weg loopt op, het bos sluit zich om je heen en op sommige plekken kijk je verder dan je in de Achterhoek verwacht. Juist dat maakt de Montferlandse Bossen zo opvallend. Waar veel mensen bij de streek denken aan akkers, weilanden en houtwallen, ligt hier een oud heuvelgebied met steile stukken, bronnen en lange lijnen door het bos.
Hoe de heuvels bij Montferland ontstonden
De basis van dit landschap werd gelegd in het Saalien, de voorlaatste ijstijd. In die periode schoof landijs vanuit het noorden op en duwde zand, grind en andere bodemlagen omhoog. Zo ontstonden stuwwallen. De heuvels van Montferland horen bij dat oude ijstijdlandschap.
Dat zie je nog altijd terug in het reliëf. In het Bergherbos loop je niet over vlak terrein, maar over ruggen en hellingen die hun vorm al heel lang hebben. De hoogteverschillen zijn dus geen detail, maar de kern van het gebied.
Daarmee wijkt dit deel van de Achterhoek af van het beeld dat veel mensen hebben. Hier vind je bos op hoogte, met korte klimmetjes, uitzichtpunten en natte plekken waar water aan de grond komt. In het gebied liggen ook sprungen, kleine bronuitstromingen die herinneren aan een bronnenrijk verleden.
Geen leeg bos, maar een oud cultuurlandschap
Wie door de Montferlandse Bossen wandelt, loopt niet alleen door natuur. In en rond het gebied liggen sporen van menselijk gebruik uit verschillende tijden. Er zijn vondsten gedaan uit de late Oude Steentijd en de Middensteentijd. Bij Lengel is bijvoorbeeld een vuursteenwerkplaats gevonden.
Ook in de middeleeuwen werd het bos gebruikt. In de 10e en 11e eeuw won men hier ijzer uit klapperstenen. In het Bergherbos zijn resten van ijzerkuilen bewaard gebleven. Dat maakt duidelijk dat dit gebied meer was dan een plek om hout te halen of te jagen. Er werd gewerkt, gegraven en verwerkt.
Die menselijke laag past bij het landschap. Heuvels, water en grondstoffen trokken bewoners en gebruikers aan. Wat nu een recreatiegebied is, was lange tijd ook gewoon werkterrein.
De motte bij Zeddam en de naam Montferland
Een van de opvallendste historische plekken ligt bij Zeddam: de motte Montferland. Dat is een natuurlijke heuvel die door mensen verder is opgehoogd. Rond het jaar 1000 stond hier een motteburcht. Mogelijk was de plek verbonden met gravin Adela van Hamaland.
De afmetingen maken indruk. De kruin ligt ongeveer 17 meter boven het omliggende terrein. Het plateau meet circa 90 bij 60 meter en de basis ongeveer 150 bij 135 meter. Daarmee geldt de motte als de grootste van Nederland.
De naam Montferland hangt samen met deze heuvel in het Berghse bos. Over de herkomst van die naam bestaan verschillende verklaringen. Er wordt gewezen op een verband met Montferrand in Midden-Frankrijk, maar ook op het kruisvaarderskasteel Montferrand in Syrië. Zeker is vooral dat de naam al eeuwen meegaat.
Huis Bergh en de invloed van de graven van Bergh
Wie de geschiedenis van dit gebied wil volgen, komt al snel uit in ‘s-Heerenberg. Daar staat Kasteel Huis Bergh, eeuwenlang het machtscentrum van de graven van Bergh. De bouwgeschiedenis van het kasteel begint in de 12e eeuw. De familie Van den Bergh drukte daarna lang haar stempel op de omgeving.
Die invloed is nog steeds zichtbaar. Het gemeentewapen van Montferland bevat de leeuw met negen gouden bollen uit het wapen van de graven van Bergh. Ook is bekend dat de graven in de 14e eeuw het recht hadden om munten te slaan.
Huis Bergh is tegenwoordig een museum. Het kasteel aan Hof van Bergh in ‘s-Heerenberg werd in de 20e eeuw gerestaureerd door Jan Herman van Heek uit Enschede. De Stichting Huis Bergh beheert het kasteel en is ook betrokken bij het omliggende landgoed.
Zo komen landschap en geschiedenis hier dicht bij elkaar. Het bos staat niet los van de dorpen eromheen, en het verleden zit niet alleen in archieven. Het ligt ook in de grond, op de heuvels en langs de paden.
Van gebruiksbos naar gevarieerder bos
Het bos van Montferland zag er niet altijd uit zoals nu. Door de eeuwen heen veranderde het gebied sterk. Heide, open plekken en productiebos wisselden elkaar af. Vooral in de vorige eeuw verschoof de nadruk geleidelijk van houtproductie naar natuur en recreatie.
Het Bergherbos beslaat ruim 1800 hectare. Natuurmonumenten en de Stichting Huis Bergh beheren delen van dit gebied. Daarom zie je hier vandaag een bos dat niet meer alleen op opbrengst is ingericht, maar ook op variatie in soorten, beleving en herstel van natuurlijke processen.
Ook de omgeving van het bos veranderde mee. Waar vroeger productie vooropstond, spelen nu wandelen, fietsen en landschapsbeheer een grotere rol. Dat betekent niet dat het verleden verdwenen is. Juist in Montferland liggen oud gebruik en nieuw gebruik vaak over elkaar heen.
Het reliëf maakt het gebied anders
Wie het over de Montferlandse Bossen heeft, komt al snel uit bij de hoogteverschillen. De Hettenheuvel, tussen Zeddam en Kilder, geldt als het hoogste punt van het gebied. De exacte hoogte verschilt per bron, maar ligt rond de 92 à 94 meter boven NAP. Op de top ligt een steen met de letters RD, een verwijzing naar de Rijksdriehoeksmeting.
Ook de Hulzenberg bij Stokkum springt eruit. Die ligt op 82,4 meter boven NAP. Op de heuvel staat een uitkijktoren van 21 meter hoog. Vanaf daar wordt goed zichtbaar hoe ongewoon dit stuk landschap is voor de Achterhoek.
Kale Jacob is nog zo’n bekende plek. Het uitzichtpunt ligt op ongeveer 80 meter hoogte. Wie daar staat, merkt hoe sterk het reliëf de ervaring van het gebied bepaalt. Je loopt hier niet alleen door bos, maar ook over een oud hoogteverschil dat telkens nieuwe doorkijkjes geeft.
Bij Stokkum ligt verder de Galgenberg. Tot 1772 stond daar een galg. Zulke namen geven het landschap extra betekenis. Ze vertellen iets over bestuur, rechtspraak en herinnering in het gebied.
Net over de grens ligt de Eltenberg. Die hoort niet bij de Achterhoek, maar wel bij het grenslandschap dat je vanuit Montferland ervaart. De berg ligt in Duitsland en bereikte na de oorlog korte tijd een bijzondere status, toen Elten enkele jaren onder Nederlands bestuur viel.
Water, bronnen en plekken als ‘t Peeske
Niet alleen de hoogte maakt dit gebied bijzonder. Ook water speelt een rol. Bij Beek ligt Uitspanning ‘t Peeske, in een bronnengebied aan de rand van het bos. De naam zou teruggaan op het Latijnse pascuum, dat verwijst naar weidegrond of een vruchtbare plek.
Dat past goed bij het karakter van de omgeving. Waar hoogteverschillen in de bodem zitten, komt water op sommige plekken makkelijker aan de oppervlakte. Daardoor krijg je in dit bos een afwisseling van droge hellingen en nattere zones. Dat maakt het landschap gevarieerd, zonder dat het verhaal groter hoeft te worden gemaakt dan het is.
Erfgoed tussen de bomen
In en rond de Montferlandse Bossen liggen meerdere plekken waar natuur en geschiedenis elkaar raken. De motte Montferland is een archeologisch rijksmonument. Kasteel Huis Bergh is dat ook. En in Zeddam staat de Torenmolen, een molen uit het midden van de 15e eeuw die vaak wordt genoemd als een van de oudste nog bestaande windmolens van Nederland.
Ook sporen uit de Tweede Wereldoorlog zijn in het gebied terug te vinden. Op de Hettenheuvel en bij Kale Jacob liggen Kochbunkers. Een deel daarvan is toegankelijk. Ze herinneren eraan dat ook de recente geschiedenis hier letterlijk in het landschap aanwezig is.
Juist die stapeling maakt een wandeling hier anders. Binnen korte afstand kom je van een ijstijdheuvel bij een middeleeuwse motte, van een oud kasteel naar een bunker uit de oorlog.
Wandelen, fietsen en kijken naar wat onder je voeten ligt
Tegenwoordig is dit een geliefd gebied voor wandelaars, fietsers, mountainbikers en ruiters. Natuurmonumenten heeft verschillende wandelroutes uitgezet, van korte rondjes tot langere tochten. Ook de Montferlandse Toppen Wandelroute loopt door het gebied, net als het Pieterpad.
Toch zit de aantrekkingskracht niet alleen in de routepaaltjes. Het zit ook in de afwisseling onderweg. Een klimmetje bij Zeddam, een open stuk bij Stokkum, een uitzicht vanaf de Hulzenberg, een historische plek bij ‘s-Heerenberg. Dat alles ligt dicht bij elkaar.
Wie hier loopt, ziet daarom meer dan bos alleen. De Montferlandse Bossen laten zien hoe ijs, water en menselijk gebruik samen een landschap hebben gevormd dat binnen de Achterhoek een eigen gezicht heeft.
FAQ
Hoe zijn de Montferlandse Bossen ontstaan?
Het heuvelachtige landschap ontstond in de voorlaatste ijstijd, het Saalien. Landijs stuwde de bodem op tot stuwwallen.
Wat is het hoogste punt in de Montferlandse Bossen?
De Hettenheuvel geldt als het hoogste punt. De opgegeven hoogte verschilt per bron, maar ligt rond de 92 tot 94 meter boven NAP.
Wat is de motte Montferland?
Dat is een opgehoogde heuvel bij Zeddam waarop rond het jaar 1000 een motteburcht stond. De motte geldt als de grootste van Nederland.
Wie beheert het Bergherbos?
Delen van het Bergherbos worden beheerd door Natuurmonumenten en de Stichting Huis Bergh.
Welke historische plekken liggen in en rond het gebied?
Bekende plekken zijn Kasteel Huis Bergh in ‘s-Heerenberg, de motte bij Zeddam, de Torenmolen van Zeddam en de Kochbunkers op de Hettenheuvel en bij Kale Jacob.
Geef een reactie