Wie vanaf Vorden over de lanen richting Hackfort of De Wiersse fietst, ziet het nog altijd: water om een huis, oude bomen langs een oprijlaan, een toren die net boven het groen uitkomt. De havezaten in de Achterhoek liggen niet netjes bij elkaar in een openluchtmuseum. Ze zitten verstopt in het landschap, soms nog herkenbaar als kasteel of landhuis, soms teruggebracht tot een gracht, een kelder of alleen een naam op een kaart.
Juist dat maakt ze interessant. Wie zoekt naar havezaten in de Achterhoek, zoekt niet naar één bouwtype, maar naar een oud adellijk netwerk dat in de streek op allerlei manieren is blijven hangen. In Vorden is dat nog goed zichtbaar. In Eibergen, Meddo of bij Bredevoort moet je beter kijken.
Waar je ze nog echt kunt zien
Een paar plekken springen er meteen uit, omdat het huis of kasteel er nog staat.
In Doetinchem ligt Slangenburg. Het huidige kasteel stamt grotendeels uit de periode rond 1700. De oudere havezate werd in 1585 verwoest. Wie er nu komt, ziet dus geen middeleeuws gebouw dat onaangetast is gebleven, maar een plek die in lagen is opgebouwd. Dat geldt trouwens voor meer van deze huizen.
In ’s-Heerenberg staat Huis Bergh, met een bouwgeschiedenis die teruggaat tot de 13e eeuw. Dat kasteel is al lang meer dan alleen een havezate, maar het hoort wel bij hetzelfde verhaal van adellijke huizen in deze streek.
Ook in Aalten staat nog een herkenbare plek: ’t Walfort. Dat huis heeft delen uit de 16e eeuw. Dikke muren en schietgaten herinneren aan een oudere functie dan alleen comfortabel wonen. De omgeving is toegankelijk, waardoor je hier nog vrij direct ziet hoe zo’n huis in het landschap lag.
In Wijnbergen, bij Doetinchem, staat De Kemnade. De 16e-eeuwse toren is oud, het woonhuis ernaast veel jonger. Dat contrast laat goed zien wat er met veel havezaten is gebeurd: ze zijn niet bevroren in de tijd, maar verbouwd, aangepast en opnieuw gebruikt.
Bij Almen ligt De Ehze. Daar staat nu een villa uit 1919 op oudere kelders. Het huis zelf is niet open, het landgoed wel toegankelijk. Ook hier zit de oudste laag letterlijk onder het huidige gebouw.
Vorden blijft het duidelijkste voorbeeld
Wie het verhaal van havezaten wil begrijpen, komt al snel in Vorden uit. Nergens in de Achterhoek liggen zoveel adellijke huizen en voormalige havezaten zo dicht bij elkaar.
De Wiersse is een omgracht huis uit ongeveer 1678. Het huis is particulier bewoond, maar de tuinen en een deel van het park zijn op bepaalde momenten te bezoeken. Huis Vorden kreeg zijn huidige vorm rond 1540. Ook dat huis wordt bewoond, en is deels te bezichtigen. Hackfort is weer anders: een landgoed met kasteel, watermolen en koetshuis, waar vooral het landgoed zelf voor veel bezoekers het bekendst is.
Daar houdt het in Vorden niet op. De Wildenborch bewaart nog de poorttoren van een oudere havezate, die later in een nieuw landhuis is opgenomen. Onstein dateert uit 1711. Het Medler is een 17e-eeuws herenhuis dat later meerdere keren is aangepast. Het Enzerinck en Wientjesvoort zijn jonger en laten zien dat het adellijke landschap in Vorden niet in één periode is ontstaan.
Wie daar rondfietst, ziet geen rij monumenten die los van elkaar staan. Je ziet lanen, waterpartijen, bossen en huizen die samen een oud landgoedlandschap vormen. Dat maakt Vorden binnen de Achterhoek een opvallend zwaartepunt.
Grote namen en stillere plekken
Naast de bekende kastelen zijn er ook minder opvallende locaties die bij het verhaal horen.
In Greffelkamp ligt Luynhorst, een oude havezate waarvan de oorsprong teruggaat tot de 14e eeuw. Het huis is niet van binnen te bezoeken, maar de plek bestaat nog. In Oud-Dijk ligt Huis Dijck, dat al vóór 1346 wordt genoemd. Zulke plekken zijn minder bekend dan Huis Bergh of Slangenburg, maar ze laten wel zien hoe oud dit netwerk in Montferland is.
In Vierakker staat Suideras. Het huidige huis is eind 19e eeuw gebouwd, nadat het oudere huis was verdwenen. Het landgoed is toegankelijk, het huis niet. In Hoonte bij Neede staat De Kamp, het hoofdgebouw van wat geldt als de enige nog bestaande Borculose havezate.
Dat verschil in schaal is belangrijk. De ene havezate groeide uit tot een groot kasteel, de andere bleef een bescheidener huis. Soms bleef er veel bewaard, soms nauwelijks iets. Toch horen ze bij hetzelfde historische patroon van grondbezit, bestuur en status in de streek.
Waar bijna alles verdwenen is
Minstens zo sprekend zijn de plekken waar het huis zelf weg is.
In Eibergen is van Mallem vooral de gracht over. In Meddo zijn van De Buurse nog fundamenten en delen van de grachten aanwezig. Bij Bredevoort lag Ahof, ook bekend als Hof ten Ahave. Daar bleef weinig van het oorspronkelijke huis bewaard, maar boerderij De Pol herinnert nog aan die plek.
In Loil stond Overeng, ook Huize Overeng genoemd. Dat huis is rond 1970 afgebroken. In Greffelkamp werd Nevelhorst al in de 19e eeuw gesloopt. Op die plek ligt nu een natuurplas.
Dan zijn er nog locaties waar later is gereconstrueerd of opnieuw gebouwd, zoals Bevervoorde in Gelselaar. Daar zie je dus niet meer het oorspronkelijke huis, maar wel dat de plek als historische locatie bleef meetellen.
Dit soort verdwenen havezaten vertelt misschien wel het meest over de streek. Niet ieder adellijk huis bleef staan. Sommige raakten in verval, werden afgebroken of kregen een andere bestemming. Wat overbleef, is vaak klein: een gracht, een boerderij, een torenrest, een stuk fundament. Toch zijn dat precies de sporen waaraan je ziet hoe diep die geschiedenis in het landschap zit.
Geen vast model, wel een herkenbaar patroon
Het woord havezate roept al snel het beeld op van een kasteel met torens en een gracht. In de praktijk ligt het ingewikkelder. In de Achterhoek kon een havezate een fors kasteel zijn, maar ook een herenhuis of landhuis dat in de loop van de tijd sterk veranderde.
De Kemnade in Wijnbergen is daar een goed voorbeeld van, net als De Wildenborch in Vorden. Je ziet er oudere delen naast jongere bouw. Bij De Ehze ligt de oudste geschiedenis zelfs onder het huidige huis. En op plekken als Mallem of De Buurse moet je het doen met resten in de grond of in het water.
Daarom is het beter om niet te zoeken naar één vaste vorm. Het gaat eerder om een landschap van adellijke erven, huizen en resten, verspreid over gemeenten als Bronckhorst, Montferland, Oost Gelre en Berkelland.
Wat je als bezoeker vandaag nog kunt verwachten
Wie deze plekken wil bekijken, moet vooraf goed nagaan wat wel en niet toegankelijk is. Niet ieder huis is open, en veel havezaten zijn nog altijd particulier bezit.
Slangenburg is voor bezoekers het makkelijkst te benaderen als historische locatie. Bij Hackfort is vooral het landgoed goed toegankelijk. De Wiersse opent op bepaalde momenten de tuinen en delen van het park. Huis Vorden is deels te bezichtigen. Bij De Kemnade is de tuin soms open. Rond ’t Walfort kun je de omgeving goed verkennen. Het landgoed van De Ehze en dat van Suideras zijn toegankelijk, ook al zijn de huizen zelf niet open.
Op andere plekken is het bezoek soberder. Dan sta je bij een gracht in Eibergen, bij fundamenten in Meddo of bij een boerderij bij Bredevoort die nog aan een ouder huis herinnert. Dat vraagt wat meer verbeelding, maar het maakt die plekken niet minder interessant.
Misschien is dat juist wel de kern van het verhaal. De havezaten Achterhoek zijn niet alleen de gebouwen die fier zijn blijven staan. Ze zitten ook in wat verdwenen is, in wat verbouwd werd en in wat je alleen nog herkent als je weet waar je moet kijken.
FAQ
Wat zijn havezaten in de Achterhoek?
Dat zijn adellijke huizen of erven die vroeger een bijzondere status hadden. In de Achterhoek lopen die uiteen van kastelen en landhuizen tot plekken waar alleen resten van over zijn.
Waar liggen veel havezaten bij elkaar?
Vooral rond Vorden. Daar liggen onder meer De Wiersse, Huis Vorden, Hackfort, De Wildenborch, Onstein, Het Medler, Het Enzerinck en Wientjesvoort.
Welke havezaten kun je bezoeken?
Dat verschilt per locatie. Slangenburg is goed toegankelijk als historische plek. Bij Hackfort kun je het landgoed bezoeken. De Wiersse opent geregeld de tuinen, en Huis Vorden is deels te bezichtigen.
Welke havezaten zijn verdwenen?
Onder meer Mallem in Eibergen, De Buurse in Meddo, Ahof bij Bredevoort, Overeng in Loil en Nevelhorst in Greffelkamp zijn verdwenen of grotendeels verdwenen.
Wat is er soms nog over van een verdwenen havezate?
Dat kan een gracht zijn, een fundament, een torenrest of een boerderij. In Eibergen is van Mallem vooral de gracht over, en in Meddo zijn nog fundamenten en delen van de grachten zichtbaar.
Geef een reactie