Bredevoort als boekenstad: hoe een vestingstadje een nieuwe identiteit kreeg

Wie in Bredevoort vanaf de Markt een zijstraat inslaat, ziet het meteen: boeken in kasten langs de gevel, een antiquariaat achter een oude pui, bezoekers die niet gehaast doorlopen. Dat beeld lijkt inmiddels vanzelfsprekend. Toch is de boekenstad Bredevoort geen erfenis uit een ver verleden. Het is een keuze uit de jaren negentig, gemaakt op een moment dat het stadje een nieuwe richting zocht.

Bredevoort ligt in de gemeente Aalten en heeft al langer een duidelijke eigen vorm. De vestingstructuur is nog herkenbaar en de historische kern heeft een beschermd stadsgezicht. Maar een mooi centrum alleen houdt een plaats niet levendig. Rond 1990 speelde er leegstand en had de middenstand het moeilijk. Juist toen ontstond het idee dat Bredevoort later in heel Nederland bekend zou maken.

Een plan tegen leegstand in het centrum

In een kleine kern merk je leegstand snel. Een pand dat dichtgaat, trekt de straat mee naar beneden. Minder aanloop betekent minder reden voor een volgende ondernemer om te beginnen. In Bredevoort was dat begin jaren negentig voelbaar.

De aanleiding voor een nieuw plan kwam in mei 1992. Toen verscheen een krantenartikel over Hay-on-Wye in Wales, een plaats die bekendstond als boekenstad. Henk Ruessink van Bredevoorts Belang zag daarin een mogelijkheid voor Bredevoort. Het idee was niet bedacht als aardige promotievondst, maar als antwoord op een praktisch probleem: hoe houd je de historische kern leefbaar?

Dat doel bleef dicht bij het dagelijks leven. Panden moesten weer gebruikt worden. Er moesten bezoekers komen. Het centrum moest meer worden dan een plek waar je even doorheen loopt.

De start in 1993

Op 27 augustus 1993 kreeg het plan officieel vorm. Die dag werd Bredevoort Boekenstad geopend door Jan Terlouw, toen commissaris van de Koningin in Gelderland. Daarmee was het geen los idee meer, maar een initiatief met zichtbaarheid en steun.

Bij de start waren er zes antiquariaten. Dat lijkt overzichtelijk, maar voor een klein stadje was het genoeg om meteen een herkenbaar profiel neer te zetten. In de jaren daarna groeide dat aantal door. Op het hoogtepunt in de jaren negentig telde Bredevoort ongeveer dertig antiquariaten.

Daarmee kreeg het stadje een naam die verder reikte dan de gemeente Aalten. Mensen kwamen niet alleen voor de oude straten of de vestinggeschiedenis, maar ook om te zoeken tussen tweedehands en antiquarische boeken.

Waarom juist boeken in Bredevoort aansloegen

Boeken passen goed bij de schaal van Bredevoort. De afstanden zijn kort, de straten nodigen uit om rustig rond te kijken en de oude panden geven kleine winkels een vanzelfsprekende plek. Een antiquariaat werkt anders dan een gewone winkel. Je komt er niet alleen om iets te kopen, maar ook om te bladeren, te zoeken en onverwacht iets te vinden.

Dat sloot aan bij wat Bredevoort al was. De nieuwe identiteit drukte de geschiedenis niet weg. Ze kwam ernaast te staan. De vestingstad bleef herkenbaar als vestingstad, alleen kreeg het centrum er een nieuwe functie bij.

Juist die combinatie maakte het sterk. Bezoekers kwamen voor boeken en bleven hangen door de omgeving. Of het nu ging om een antiquariaat, een boekenkast op straat of een markt, alles speelde zich af in een compacte historische kern waar je gemakkelijk te voet doorheen gaat.

Van antiquariaten naar boekenkasten op straat

De piek van ongeveer dertig antiquariaten ligt achter ons. Dat geldt voor meer plaatsen waar de handel in tweedehands boeken veranderde door internet en een ander winkelgedrag. Toch is de band tussen Bredevoort en boeken gebleven.

Wie nu door het stadje loopt, ziet nog steeds antiquariaten. Daarnaast zijn er de honesty bookshops, de bekende boekenkasten in de openbare ruimte waar bezoekers zelf kunnen kijken en afrekenen. Die kasten horen inmiddels bij het straatbeeld van Bredevoort.

Ze laten ook zien hoe de formule zich heeft aangepast. De boekenstad zit niet alleen meer achter winkeldeuren. Ze staat letterlijk buiten, tussen de huizen en langs de route van bezoekers. Dat maakt het laagdrempelig. Je hoeft geen verzamelaar te zijn om even stil te staan.

Boekenmarkten houden het zichtbaar

Een identiteit blijft niet vanzelf bestaan. In Bredevoort wordt die geregeld opnieuw zichtbaar gemaakt, onder meer met de Internationale Boekenmarkten. Die trekken bezoekers en geven het jaar ritme. Voor ondernemers en inwoners zijn het momenten waarop de boekenstad weer nadrukkelijk naar voren komt.

Dat soort dagen doet meer dan alleen extra publiek trekken. Ze bevestigen ook waarom Bredevoort ooit voor deze richting koos. Een kleine historische kern heeft baat bij aanleiding om mensen naar binnen te halen. Een boekenmarkt doet dat op een manier die past bij de plek.

Daar komt bij dat het publiek vaak breder is dan alleen de vaste boekenliefhebber. Wie voor een markt komt, loopt ook langs horeca, ateliers en andere adressen in het stadje. Zo werkt het idee van de boekenstad door in de rest van het centrum.

De Koppelkerk en een bredere invulling

Bredevoort is in de loop van de tijd niet bij dezelfde formule blijven staan. De Koppelkerk speelt daarin een rol. Deze culturele plek, met onder meer een boekencafé, verbindt boeken aan lezingen, exposities en ontmoeting.

Daardoor is de identiteit van het stadje ruimer geworden. Boeken zijn nog steeds belangrijk, maar ze staan niet meer alleen. In Bredevoort komen ook historie, kunst, ambacht en cultuur nadrukkelijker naar voren. Dat sluit aan bij de term die later vaker gebruikt werd: Breder dan Boeken.

Die verschuiving is logisch. Een plaats die zich te strak vastzet op één thema loopt het risico dat het profiel smaller wordt dan het dagelijks leven. Bredevoort heeft ervoor gekozen het boek als ingang te houden, zonder alles daartoe te beperken.

Lokaal idee, steun van buiten

Het initiatief kwam uit Bredevoort zelf, maar de uitvoering kreeg steun van buitenaf. Daarbij speelden onder meer de gemeente Aalten, de provincie Gelderland, Euregio en de Europese Unie een rol. Zulke steun gaf ruimte om een lokaal plan verder uit te werken.

Dat maakt het verhaal van de boekenstad ook nuchter. Het was geen wonder dat ineens ontstond. Mensen uit het stadje namen het initiatief, anderen hielpen om het mogelijk te maken. Zo groeide een idee uit tot iets dat lang standhield.

Voor een plaats van deze omvang is dat niet onbelangrijk. Bredevoort is klein. Juist daarom heeft een verandering in het centrum snel invloed op hoe inwoners en bezoekers het stadje ervaren.

Wat er veranderde en wat hetzelfde bleef

Wie terugkijkt, ziet dat Bredevoort niet opnieuw is uitgevonden, maar aangevuld. De vestingstructuur, de historische panden en het beschermde stadsgezicht waren er al. De boekenstad gaf daar een nieuwe laag aan.

Dat werkte in de jaren negentig sterk, toen de antiquariaten snel toenamen en Bredevoort landelijke bekendheid kreeg. Inmiddels is de situatie anders. Het aantal antiquariaten is kleiner dan op het hoogtepunt en de invulling van het centrum is breder geworden. Toch is de kern van het verhaal overeind gebleven.

Bredevoort laat zien dat een kleine plaats in de Achterhoek een duidelijke identiteit kan opbouwen zonder haar eigen geschiedenis los te laten. Het stadje koos niet voor drukte of grootschaligheid, maar voor iets dat bij de maat van de plek paste. Dat zie je nog steeds terug in de straat, in de boekenkasten en in de manier waarop bezoekers er rondlopen.

Misschien is dat wel de reden dat het idee bleef hangen. Niet omdat het grootser werd gemaakt dan het is, maar omdat het in Bredevoort zelf geloofwaardig bleef.

Veelgestelde vragen

Wanneer werd Bredevoort officieel boekenstad?

Dat gebeurde op 27 augustus 1993.

Wie kwam met het idee voor Bredevoort Boekenstad?

Het initiatief wordt verbonden aan Henk Ruessink van Bredevoorts Belang, na een krantenartikel uit mei 1992 over Hay-on-Wye in Wales.

Waarom koos Bredevoort voor boeken?

Het plan moest helpen tegen leegstand en een teruglopende middenstand in de historische kern.

Hoeveel antiquariaten had Bredevoort?

Bij de start waren het er zes. In de jaren negentig groeide dat naar ongeveer dertig op het hoogtepunt.

Wat zijn honesty bookshops in Bredevoort?

Dat zijn boekenkasten in de openbare ruimte waar bezoekers boeken kunnen bekijken en meenemen.

Is Bredevoort nog steeds alleen een boekenstad?

Nee. Boeken blijven belangrijk, maar het profiel is verbreed met cultuur, historie, kunst en ambacht.