49,2 en 46,5 meter. In een vlak land lijken dat geen indrukwekkende cijfers, maar tussen Lochem, Barchem en Zwiep maken die meters meteen verschil. Wie hier het pad op gaat, merkt het aan de klim, aan het bos op de hellingen en aan de manier waarop het landschap zich ineens opent.
De Lochemse Berg en de Kale Berg horen bij de opvallendste hoogteverschillen in deze hoek van de Achterhoek. Ze liggen dicht bij elkaar en maken deel uit van een oude stuwwal. Daarmee vertellen ze niet alleen iets over het uitzicht van nu, maar ook over de vorming van het landschap, het water in de bodem en het gebruik van de plek door de eeuwen heen.
De Lochemse Berg en de Kale Berg als stuwwal
Tussen Lochem en Barchem ligt een terrein dat in de Achterhoek direct opvalt door zijn reliëf. De Lochemse Berg bereikt 49,2 meter, de Kale Berg 46,5 meter. De Lochemse Berg steekt bovendien zo’n 35 meter boven de omgeving uit. Dat is hier goed zichtbaar.
Die hoogteverschillen zijn ontstaan in het Saalien, de voorlaatste ijstijd. Landijs duwde toen zand, grind en klei op tot ruggen in het landschap. Wat nu nog over is, zijn restanten van die opstuwing. De heuvels bij Lochem zijn daar een duidelijk voorbeeld van.
Juist in een streek die vaak wordt herkend aan akkers, houtwallen, beken en weilanden, vallen zulke hellingen extra op. Ze geven het gebied rond Barchem en Zwiep een ander gezicht dan veel mensen verwachten wanneer ze aan de Achterhoek denken.
Wat het reliëf zegt over het landschap
De betekenis van deze heuvels zit niet alleen in hun hoogte. Ze laten zien hoe kleine verschillen in bodem en ligging doorwerken in het landschap. Dat zie je aan de begroeiing, aan de waterhuishouding en aan de routes die mensen hier al lang volgen.
Tussen de twee toppen ligt de Duivelskolk, een plek waar kwelwater aan de oppervlakte komt. Daar wordt zichtbaar hoe hoogte en water met elkaar samenhangen. Regenwater en grondwater gedragen zich op een helling anders dan op het lagere land eromheen. Dat heeft invloed op planten, op natte en droge zones en op de manier waarop het gebied gebruikt werd.
Wie hier wandelt, leest dus als het ware lagen in het landschap. Onder de grond zit het verhaal van de ijstijd. Aan de oppervlakte zie je wat mensen later hebben aangeplant, uitgegraven en aangelegd.
Van open heuvel naar bosgebied
De naam Kale Berg wijst erop dat deze hoogte vroeger waarschijnlijk veel opener was dan nu. Dat past bij wat over het gebied bekend is: de heuvels waren lange tijd niet bebost. Pas in de eerste helft van de negentiende eeuw werden hier op grotere schaal bomen aangeplant.
Daardoor veranderde het aanzien van het gebied sterk. Een open stuwwal werd een bosrijk wandelgebied. Dat is nog altijd bepalend voor de sfeer van de plek. Wie er nu loopt, ziet vooral beuken, naaldbomen, slingerende paden en hier en daar een doorkijk naar akkers en houtwallen.
Die verandering zegt ook iets over de manier waarop mensen naar het landschap gingen kijken. De heuvels waren niet langer alleen grond om te gebruiken, maar ook een plek om naartoe te gaan. Wandelen, uitkijken en verblijven kregen meer betekenis.
Sporen van menselijk gebruik
De Lochemse Berg en de Kale Berg zijn niet alleen gevormd door natuurkrachten. In de late Middeleeuwen waren er in dit gebied al sporen van bewoning en ijzerwinning. Dat laat zien dat de heuvels en hun omgeving al vroeg een functie hadden voor de mensen die hier woonden.
Later verschoof het accent. De plek werd meer en meer een bestemming voor ontspanning en uitzicht. Daar hoort de Belvedère bij, de uitkijktoren op de Lochemse Berg bij Barchem. Die toren verrees in 1893 op initiatief van het Lochemse Verfraaiingsgezelschap en werd in 1912 en 1913 verhoogd. Het bouwwerk is een gemeentelijk monument.
De toren is niet toegankelijk, en door de hoge bomen is het open uitzicht anders dan vroeger. Toch markeert de Belvedère nog steeds hoe belangrijk deze hoogte werd als uitkijkpunt en wandeldoel.
Witte Wievenkuil en oude verhalen bij Zwiep
Op de Kale Berg ligt de Witte Wievenkuil, een plek die in de omgeving van Zwiep al lang verbonden is met sagen. Het verhaal van de Witte Wieven behoort tot de bekendste volksverhalen van deze streek. In de overlevering dwalen hier ’s nachts geheimzinnige vrouwen rond. Ook de naam van de familie Postel komt in die verhalen terug.
Zo’n sage blijft vaak niet zomaar aan een plek kleven. Meestal is er iets in het landschap dat de verbeelding voedt. Bij de Witte Wievenkuil is dat goed voorstelbaar. De kuil is waarschijnlijk een oude leemgroeve of klappersteengroeve. Daarmee komen verhaal en bodemgeschiedenis hier dicht bij elkaar.
Dat maakt de plek interessant zonder dat er iets geromantiseerd hoeft te worden. Je hebt hier een tastbare kuil in het terrein én een verhaal dat al generaties meegaat.
Routes, paden en herkenningspunten
Wie over de heuvels loopt, komt meer tegen dan bos alleen. Op de Kale Berg staat een zeshoekig schuilkoepeltje. Ook loopt hier de oude Hessenweg, een historische handelsroute die in de omgeving nog herkenbaar is en deel uitmaakt van de Kale Bergroute.
Dat soort elementen geeft het gebied extra gelaagdheid. Je loopt er niet alleen door een oud reliëf, maar ook langs sporen van verkeer, gebruik en verblijf. De paden van nu volgen niet altijd letterlijk de routes van vroeger, maar ze sluiten wel aan op een landschap dat al lang in beweging is.
Waarom dit gebied zo Achterhoeks aanvoelt
Rond de Lochemse Berg komt veel samen wat kenmerkend is voor de Achterhoek: hoogteverschillen op bescheiden schaal, houtwallen in de omgeving, landbouwgrond naast bos, oude verhalen en een landschap dat door mensenhand is meegevormd.
Dat maakt deze plek herkenbaar voor wie de streek kent. Niet omdat alles hier typisch of uitzonderlijk moet zijn, maar omdat je op korte afstand veel lagen van het landschap ziet. Het reliëf is oud, het bos is later gekomen, de sagen bleven bestaan en de recreatie kwam erbij.
Voor wandelaars en fietsers is het gebied al lang aantrekkelijk. Er lopen gemarkeerde routes doorheen, waaronder wandelpaden met paarse markeringen. Ook fietsers komen langs de randen van het gebied. De afwisseling maakt het aantrekkelijk: bos, open stukken, hellingen en af en toe een vergezicht.
Tegelijk is het goed om te weten wat je kunt verwachten. Veel paden zijn onverhard. Daardoor zijn ze minder geschikt voor rolstoelen en kinderwagens. Honden zijn aangelijnd welkom, met een maximum van twee per begeleider. Het gebied is toegankelijk van zonsopgang tot zonsondergang.
Wie een wandeling wil beginnen, kan terecht bij de parkeerplaats van Eethuis De Kaleberg aan de Lochemseweg 22 in Barchem of bij de parkeerplaats bij Boetiek Hotel BonAparte.
Een aardkundig fenomeen dat je kunt zien
De stuwwal van de Lochemse Berg geldt als aardkundig waardevol. Dat klinkt als een term uit een rapport, maar in het veld is het juist heel concreet. Je ziet hier hoe de ondergrond het landschap stuurt. De hellingen bepalen waar water opkomt, waar bos goed groeit en hoe mensen hun routes kiezen.
Dat is precies waarom de Lochemse Berg en de Kale Berg meer zijn dan een recreatiegebied. Ze maken zichtbaar dat de Achterhoek niet overal gelijk is. In deze heuvels werkt een oud geologisch verhaal nog altijd door in wat je boven de grond ziet.
Bij de Duivelskolk komt dat mooi samen. Op korte afstand van elkaar liggen hier hoogte, water en overlevering. Dat maakt het gebied tussen Lochem, Barchem en Zwiep niet alleen prettig om doorheen te lopen, maar ook goed leesbaar voor wie wil begrijpen hoe het landschap in elkaar zit.
FAQ
Wat zijn de Lochemse Berg en de Kale Berg?
Dat zijn twee heuvels tussen Lochem, Barchem en Zwiep. Ze maken deel uit van een stuwwal uit de ijstijd.
Hoe hoog zijn de Lochemse Berg en de Kale Berg?
De Lochemse Berg is 49,2 meter hoog. De Kale Berg komt tot 46,5 meter.
Hoe zijn deze heuvels ontstaan?
Ze zijn gevormd in het Saalien, toen landijs zand, grind en klei opstuwde tot ruggen in het landschap.
Wat is de Witte Wievenkuil?
Dat is een kuil op de Kale Berg bij Zwiep, bekend uit oude sagen. Waarschijnlijk gaat het om een voormalige leemgroeve of klappersteengroeve.
Kun je de Belvedère op?
Nee, de Belvedère is niet toegankelijk. De toren is wel nog altijd een herkenbaar monument op de Lochemse Berg.
Wie beheert het gebied?
Een groot deel van het terrein is in beheer bij Geldersch Landschap en Kasteelen. Delen van de Kale Berg vallen onder Stichting Beheer Landgoed de Kalenberg en Woodbrookers.
Geef een reactie