Een stukje rails in een brugdek in Zutphen, een rechte houtwal bij Zelhem, straatnamen als Oude Tramweg in Lengel. Wie door de Achterhoek fietst, komt de oude tram nog geregeld tegen. Niet rijdend, wel in kleine resten in het landschap.
Hoe de tram de Achterhoek veranderde
De tram kwam niet voor de aardigheid. Hij moest een streek bereikbaar maken die lang slecht ontsloten was. Toen de Geldersche Stoomtramweg Maatschappij in 1881 werd opgericht, leefde sterk het gevoel dat de Achterhoek achterliep op andere delen van het land. Kranten uit die tijd schreven openlijk over het gebrek aan goede verbindingen.
De eerste lijn van de maatschappij liep tussen Doetinchem en Dieren en ging in juni 1881 open. Dat maakte meteen verschil. De reis tussen beide plaatsen duurde voortaan ongeveer een uur, waar dat eerder rond de twee uur lag. Voor dorpen en stadjes die vooral via zandwegen en lokale routes met elkaar verbonden waren, was dat een flinke stap.
Ook de reacties uit die jaren laten zien hoe groot die verandering voelde. De diligence, het oudere vervoer per koets, raakte snel uit beeld. In berichten rond de opening van de lijn klinkt bijna opluchting door. Een oud vervoerssysteem maakte plaats voor iets dat sneller en regelmatiger was.
De tram bracht meer dan vervoer alleen. Boeren, handelaren, scholieren en reizigers kregen een vaste verbinding met markten, stations en buurdorpen. Dat veranderde het ritme van de streek. Afstanden werden niet kleiner, maar wel beter te overbruggen.
Waar de tram reed
Het tramnet in en rond de Achterhoek groeide in de jaren daarna uit tot een fijnmazig geheel. Bekende lijnen waren Doetinchem-Dieren, Zutphen-Emmerik, Deventer-Borculo, Lichtenvoorde-Bocholt en Terborg-Gendringen-Anholt.
Daardoor kreeg een groot deel van de regio aansluiting. Plaatsen als Doetinchem, Winterswijk, Aalten, Terborg, Gendringen, Ulft, Varsseveld, Zelhem, Ruurlo, Groenlo, Lichtenvoorde, Eibergen, Neede, Borculo, Lochem, Vorden, Bredevoort, Dinxperlo en ‘s-Heerenberg lagen aan een lijn of in de buurt van een halte.
Niet al die trajecten hoorden bestuurlijk bij dezelfde maatschappij. Dat maakt de geschiedenis soms wat onoverzichtelijk. Voor reizigers telde vooral dat er verbindingen kwamen tussen dorpen, grensplaatsen en grotere knooppunten.
Sommige lijnen liepen ook buiten de Achterhoek. Zutphen en Dieren speelden bijvoorbeeld een rol als aansluiting op het bredere spoorwegnet. Emmerik, Bocholt en Anholt lagen over de grens en maakten duidelijk hoe belangrijk de oostelijke verbindingen waren voor handel en verkeer.
Verschillende maatschappijen, één streeknet
Achter die lijnen zaten meerdere ondernemingen. De bekendste was de Geldersche Stoomtramweg Maatschappij, later de Geldersche Tramweg Maatschappij en vervolgens Gelderse Tramwegen. Daarnaast reden in deze streek ook andere maatschappijen, zoals de Tramwegmaatschappij Zutphen-Emmerik en de Geldersch-Overijsselsche Stoomtramweg Maatschappij op de lijn Deventer-Borculo.
Dat netwerk ontstond niet in één keer. Er kwamen uitbreidingen, overnames en naamswijzigingen. Daardoor veranderde de organisatie geregeld, terwijl voor de dorpen langs de baan vooral de tram zelf zichtbaar bleef.
Ook technisch liep het uiteen. Veel lijnen waren smalspoor, vaak 750 millimeter. Er waren ook uitzonderingen. De lijn Groenlo-Lievelde had normaalspoor en was bovendien kort. Zulke verschillen zeggen iets over de praktische aanpak van toen. Er werd gebouwd naar behoefte, beschikbare ruimte en kosten.
De tram reed niet altijd op dezelfde manier. Stoom was lang de basis, maar in sommige situaties werd met paarden gewerkt. Dat gebeurde bijvoorbeeld wanneer een stoomtram een bebouwde kom niet in mocht of wanneer brandstof schaars was. Op de lijn Groenlo-Lievelde kwam paardentractie tijdens de Eerste Wereldoorlog weer terug.
Zichtbare sporen van de tram in de Achterhoek
Wie nu zoekt naar de tram in de Achterhoek, moet goed kijken. Grote stationscomplexen zijn zeldzaam geworden, maar kleine aanwijzingen liggen nog op veel plekken.
In Zutphen is in het wegdek van een fietsbrug nog een stukje spoor te zien. Dat herinnert aan de vroegere tramverbinding richting Emmerik. Zutphen ligt aan de rand van de regio en was voor de Achterhoek een belangrijk overstappunt.
In Lengel leven oude tracés voort in straatnamen als Oude Tramweg en Trambaan. Op de grens van Lengel en ‘s-Heerenberg ligt ook een fietspad met die naam. Zulke namen lijken klein, maar ze houden de route verrassend precies vast.
Bij Zelhem is het oude baanlichaam nog herkenbaar in het landschap. Daar loopt het tracé op sommige stukken als een rechte lijn door het groen. Tussen Ruurlo en Zelhem is het verloop van de oude route deels nog te volgen. Ook tussen Zelhem en Doetinchem ligt een fietspad op of langs voormalig spoortracé.
In Lichtenvoorde zit nog spoor in het brugdek van de Lichtenvoordseweg over de Boven-Slinge. Dat is zo’n detail waar je makkelijk langs fietst zonder te weten wat je ziet. Zodra je het verhaal kent, kijk je anders naar zo’n plek.
Ook in Dinxperlo en De Heurne zijn herinneringen tastbaar gebleven. In Dinxperlo staat aan de Aaldersbeeklaan een monument met een stuk spoor. In De Heurne verwijst het monument Sporen in de Tijd naar de oude lijn en halte.
Gebouwen en plekken met een tramverhaal
Een deel van de geschiedenis zit niet in rails, maar in gebouwen.
In Doetinchem stond het tramstation en aan de Keppelscheweg zat het hoofdkantoor van de Geldersche Stoomtramweg Maatschappij. Doetinchem was een belangrijk middelpunt in het netwerk. Van hieruit liepen verbindingen verder de streek in.
In ‘s-Heerenberg lag het tramstation tegenover het Patersklooster. Bredevoort had ook een tramstation, dat later een andere functie kreeg en uiteindelijk werd afgebroken. Heurne bij Aalten kende een grenskantoor met tramstation. Ook dat gebouw is verdwenen.
In Ulft lag vroeger een rangeerterrein. Daar werd niet alleen gereisd, maar ook gewerkt en overgeslagen. Zulke plekken waren voor de lokale economie minstens zo belangrijk als de haltes voor passagiers.
Niet alles verdween. In Zelhem is het oude stationsgebouw nog herkenbaar, al heeft het inmiddels een andere bestemming gekregen. Zulke panden laten zien hoe dicht de tram ooit op het dagelijks leven zat. Wat nu een gewoon gebouw lijkt, was ooit een plek van aankomst, vertrek en goederenvervoer.
Waarom de tram verdween
De ondergang van de streektram kwam niet door één besluit of één slecht jaar. Het was een geleidelijk proces.
De economische crisis van de jaren dertig drukte zwaar op de exploitatie. Tegelijk werd vervoer over de weg steeds aantrekkelijker. Bussen konden makkelijker van route veranderen. Vrachtauto’s namen goederen mee zonder overslag op een station of losplaats. Ook de fiets gaf mensen meer vrijheid voor kortere afstanden.
Daardoor verloor de tram stap voor stap terrein. Eerst nam het reizigersvervoer af, later volgde het goederenvervoer. Wat ooit modern en efficiënt was, werd ingehaald door vormen van vervoer die flexibeler waren.
De laatste reizigerstrams in deze streek reden in mei 1949. Het laatste goederenvervoer hield in augustus 1957 op, op de lijn Doetinchem-Doesburg. Daarmee kwam een einde aan een vervoerssysteem dat tientallen jaren mee het gezicht van de Achterhoek had bepaald.
Wat er nog over is van de oude tram
De tram is verdwenen uit het straatbeeld, maar niet uit het geheugen van de streek. Wie erop let, ziet nog veel terug.
Fietspaden volgen oude baanlichamen. Straatnamen bewaren het tracé. Hier en daar ligt nog spoor in een brug of bij een monument. En enkele gebouwen herinneren nog aan de tijd dat de tram door dorpen en langs akkers reed.
In Doetinchem is ook nog mobiel erfgoed te vinden. In het Openbaar Vervoer & Speelgoed Museum staat locomotief Silvolde 13, ook bekend als ‘t Striekiezer. Dat is een zeldzaam overblijfsel van het vroegere tramverkeer in de streek.
De naam van de oude vervoersmaatschappij leeft bovendien voort in historisch busvervoer. Daarmee is de overstap van tram naar bus, die ooit het einde van een tijdperk markeerde, nu zelf onderdeel van de geschiedenis geworden.
Misschien is dat wel het opvallendste aan de tram in de Achterhoek. Hij rijdt al lang niet meer, maar zijn route ligt nog vaak gewoon onder het asfalt, naast een houtwal of verscholen in een straatnaam.
FAQ
Waar reed de tram in de Achterhoek?
De tram reed onder meer op de lijnen Doetinchem-Dieren, Zutphen-Emmerik, Deventer-Borculo, Lichtenvoorde-Bocholt en Terborg-Gendringen-Anholt.
Waarom verdween de tram uit de Achterhoek?
Vooral door de opkomst van bus, vrachtauto en fiets, in combinatie met de economische problemen van de jaren dertig.
Is er nog iets te zien van de oude tramlijnen?
Ja. Er zijn oude tracés als fietspad, straatnamen, monumenten, enkele bewaarde gebouwen en op sommige plekken nog stukken spoor.
Welke plaatsen in de Achterhoek herinneren nog aan de tram?
Onder meer Doetinchem, Zelhem, Lichtenvoorde, Dinxperlo, De Heurne, Lengel en ‘s-Heerenberg.
Wanneer reed de laatste tram in de Achterhoek?
De laatste reizigerstram reed in mei 1949. Het laatste goederenvervoer stopte in augustus 1957.
Was er maar één trammaatschappij in de streek?
Nee. De Geldersche Stoomtramweg Maatschappij was de bekendste, maar er waren meerdere maatschappijen actief op verschillende lijnen.
Geef een reactie