Langs de Arrasveldweg verandert het landschap bijna ongemerkt. Het open boerenland maakt plaats voor berken, natte heide en een pad dat bij vochtig weer licht meegeeft onder je voeten. In het Korenburgerveen, net buiten Winterswijk, ligt een stuk Achterhoek dat zeldzaam is geworden: levend hoogveen.
Dat het er nog is, lijkt vanzelfsprekend als je er wandelt. Toch is dat het allerminst. Eeuwenlang werd het gebied gebruikt, ontwaterd en afgegraven. Op veel andere plekken verdween het veen daardoor vrijwel helemaal. Hier bleef genoeg over om het systeem later te beschermen en te herstellen. Precies daarin schuilt het antwoord op de vraag waarom het Korenburgerveen bewaard bleef.
Hoe het Korenburgerveen ontstond
De basis van het gebied werd al lang geleden gelegd, aan de rand van het Schaarsbeekdal. Dat dal is een smeltwatergeul uit de voorlaatste ijstijd. In een laagte aan die rand ontstond later een kom waarin water bleef staan. Daar kon veen groeien. Daarom wordt het gebied ook wel een komveen genoemd.
Dat lijkt een klein detail, maar het verklaart veel. Hoogveen ontstaat alleen als water lang wordt vastgehouden en de bodem voedselarm blijft. In zulke omstandigheden stapelen afgestorven plantenresten zich langzaam op. Dat gaat traag, met maar een paar millimeter per jaar. Wie nu over het Korenburgerveen uitkijkt, ziet dus een landschap dat in een enorm langzaam tempo is opgebouwd.
Ooit hoorde dit bij een veel groter moerasgebied rond Winterswijk en over de grens met Duitsland. Van dat oude landschap zijn nog enkele delen overgebleven. Het Korenburgerveen is daarvan een belangrijk restant. Juist die ontstaansgeschiedenis maakte het mogelijk dat hier nog levend hoogveen te vinden is.
Turfwinning en ontwatering lieten diepe sporen na
Wie denkt dat het veen eeuwenlang met rust is gelaten, heeft het mis. Vanaf de Middeleeuwen tot in de vorige eeuw werd hier turf gestoken. Dat was in de streek een bruikbare brandstof. Voor bewoners was het een praktische grondstof, voor het landschap betekende het verlies.
Door afgraving en ontwatering veranderde het gebied stap voor stap. Water liep sneller weg, de bodem droogde uit en het natuurlijke evenwicht kwam onder druk te staan. In de omgeving werden ook delen ontgonnen voor landbouw. Daarmee verdween niet alleen veen, maar ook de natte rust die nodig is om nieuw veen te laten ontstaan.
Toch werd niet alles weggegraven. En dat is achteraf beslissend geweest. Er bleven stukken over waar de oude veenopbouw en de bijzondere waterhuishouding nog herkenbaar waren. Zonder die resten was herstel later veel moeilijker geweest.
Waarom juist hier nog veen overbleef
Het behoud van het Korenburgerveen heeft dus niet één oorzaak. Het is eerder een optelsom van omstandigheden.
De natuurlijke ligging hielp mee. In de kom bleef water langer hangen dan op veel andere plekken. Dat maakte het gebied van zichzelf al minder eenvoudig te ontginnen. Tegelijk ging de aantasting ver, maar niet zover dat het hele systeem verdween. Er bleef genoeg over om op voort te bouwen.
Daar komt bij dat bescherming hier relatief vroeg op gang kwam. Dat maakte een groot verschil, want hoogveen laat zich niet snel opnieuw maken. Als de opbouw eenmaal helemaal weg is, ben je veel verder van herstel verwijderd dan bij veel andere landschapstypen.
De aankoop vanaf 1918 was een keerpunt
Een belangrijk moment kwam toen Natuurmonumenten vanaf 1918 gronden in het gebied begon te kopen. Daarmee werd verdere ontginning afgeremd. Waar het veen eerder vooral werd gezien als gebruiksgrond, kwam behoud nu nadrukkelijk in beeld.
Dat klinkt bestuurlijk, maar de gevolgen waren concreet. Minder ontginning betekende minder druk op de natte delen die nog over waren. Juist bij hoogveen telt dat zwaar. Het systeem is kwetsbaar. Een lagere waterstand of een ingreep in de bodem werkt lang door.
In en rond het Korenburgerveen ontstond vervolgens een lappendeken van eigendom en beheer. Natuurmonumenten beheert een groot deel. Ook andere partijen hebben gronden in het gebied of in aangrenzende veengebieden, zoals delen van het Meddose Veen en het Vragenderveen. Voor het water maakt een kadastrale grens weinig uit. Daarom is samenwerking hier geen luxe, maar noodzaak.
Herstel begon bij het water
Wie wil begrijpen hoe het Korenburgerveen behouden kon blijven, komt al snel uit bij het water. Hoogveen leeft van regenwater dat in het gebied blijft hangen. Zodra dat te snel wegloopt, stopt de vorming van nieuw veen en droogt het systeem verder uit.
Daarom draaiden herstelmaatregelen in belangrijke mate om de waterhuishouding. Sloten werden aangepakt en op sommige plekken kwamen voorzieningen om water langer vast te houden. Zulke ingrepen vallen voor bezoekers misschien niet direct op, maar ze raken de kern van het gebied.
Dat herstel gebeurde niet door één partij alleen. Beheerders, overheden en het waterschap moesten samen optrekken. Dat past ook bij de aard van het gebied. Een veenlandschap laat zich niet per perceel redden. Het vraagt om afspraken op schaal van het hele systeem.
Bescherming gaf het gebied meer houvast
Naast beheer in het veld kreeg het Korenburgerveen ook een steviger juridische bescherming. Het gebied valt binnen het Nationaal Landschap Winterswijk en is aangewezen als Natura 2000-gebied. Daarmee staat niet alleen vast dat het om een bijzonder landschap gaat, maar vooral dat de natuurwaarden zwaar wegen.
Die bescherming is belangrijk omdat het hier niet om één type natuur gaat. In en rond het veen liggen hoogveen, moerasbos, heide, vennen en voedselarme graslanden dicht bij elkaar. Juist die afwisseling maakt het gebied bijzonder.
Bescherming betekent overigens niet dat het werk klaar is. Verdroging, stikstofbelasting en veranderingen in de omgeving blijven invloed houden. Behoud is hier geen eindstation. Het vraagt steeds opnieuw om meten, herstellen en bijsturen.
Wat je vandaag in het Korenburgerveen ziet
Wie nu door het gebied loopt, ziet geen stilstaand natuurdecor. Het is een landschap dat nog steeds verandert. Er zijn vlonderpaden, knuppelpaden en gemarkeerde routes. Vanaf de uitkijktoren krijg je zicht op de natte laagten, berkenopslag en open stukken veen.
Ook in de soortenrijkdom is te zien waarom dit gebied aandacht krijgt. De rijsbes hoort bij de kenmerkende planten van het veen. De hoogveenglanslibel komt hier voor, net als andere soorten die gebonden zijn aan natte, voedselarme omstandigheden. In de wijde omgeving van Winterswijk hangen verschillende veengebieden met elkaar samen, waaronder het Meddose Veen, het Vragenderveen en het Corlese Veen. Samen laten ze iets zien van het oude moeraslandschap dat hier ooit veel groter was.
Voor wandelaars is het Korenburgerveen aantrekkelijk omdat het anders aanvoelt dan veel andere delen van de Achterhoek. Het is natter, stiller en minder strak verkaveld. Juist daardoor merk je hoe uitzonderlijk dit stukje landschap is.
Een plek waar ook oorlogsgeschiedenis ligt
Het Korenburgerveen is niet alleen een natuurverhaal. In de oorlog kreeg het gebied ook een beladen betekenis. Op 27 november 1942 werden hier Joodse onderduikers opgepakt en gedeporteerd. Van de 21 mensen overleefden er 3. In Winterswijk herinnert een monument aan die gebeurtenis.
Dat verleden hoort bij deze plek. Wie er nu loopt, ziet water, veenmos en berken. Tegelijk ligt er ook een geschiedenis die niet los te maken is van het landschap. Dat maakt het gebied meer dan een bestemming voor een wandeling.
Waarom het Korenburgerveen bewaard bleef
De kern is eigenlijk eenvoudig. Het Korenburgerveen bleef bewaard omdat niet alles verloren ging op het moment dat het gebied onder druk stond. De natuurlijke kom hield water vast. Turfwinning en ontwatering tastten het landschap aan, maar maakten er geen einde aan. De aankoop van gronden vanaf 1918 remde verdere ontginning af. Later volgden herstel van de waterhuishouding en een beschermde status die het beheer meer gewicht gaf.
Daardoor bleef bij Winterswijk iets bestaan wat elders vaak verdween. Geen groot spektakel, maar een landschap dat langzaam is gegroeid en alleen kan blijven bestaan als het nat genoeg blijft. Wie dat eenmaal ziet, begrijpt ook waarom het Korenburgerveen zo zorgvuldig wordt bewaakt.
FAQ
Wat is het Korenburgerveen?
Het Korenburgerveen is een hoogveengebied bij Winterswijk. Je vindt er ook moerasbos, heide, vennen en voedselarme graslanden.
Waarom is het Korenburgerveen bijzonder?
Omdat er nog levend hoogveen voorkomt. Dat is in Nederland schaars. Ook de combinatie van natte natuurtypen in één gebied maakt het opvallend.
Hoe is het Korenburgerveen ontstaan?
Het gebied ontstond in een laagte aan de rand van het Schaarsbeekdal. Daar bleef water staan, waardoor veen zich in de loop van duizenden jaren kon opbouwen.
Wie beheert het gebied?
Natuurmonumenten beheert een groot deel. Voor bescherming en herstel werken ook andere grondeigenaren, de gemeente Winterswijk, de provincie Gelderland en Waterschap Rijn en IJssel samen.
Kun je wandelen in het Korenburgerveen?
Ja. Er zijn wandelroutes, vlonderpaden en knuppelpaden. In natte perioden zijn stevige schoenen of laarzen verstandig.
Waarom speelde waterbeheer zo’n grote rol?
Hoogveen kan alleen bestaan als regenwater wordt vastgehouden. Als het water te snel wegloopt, droogt het gebied uit en stopt de vorming van nieuw veen.
Geef een reactie