Langs de Baakse Beek zie je het goed. In een droge zomer kabbelt het water rustig door het landschap, soms zo smal dat je er bijna overheen stapt. Na een stevige bui oogt diezelfde beek ineens heel anders. Dan merk je hoeveel er achter zo’n waterloop schuilgaat. In de Achterhoek is waterbeheer geen onderwerp dat zich alleen afspeelt op kaarten en in vergaderzalen. Het zit in de beken, de stuwen, de sloten en de rechte watergangen die het landschap al lang mee vormen.
Dat is ook logisch in een streek waar landbouw, natuur en dorpen dicht op elkaar liggen. Te veel water geeft natte percelen, volle sloten en overlast na piekbuien. Te weinig water betekent schade aan gewassen, druk op natuur en lagere grondwaterstanden. Juist daarom is de manier waarop de Achterhoek met water omgaat de afgelopen jaren aan het schuiven. Lang was het doel om water zo snel mogelijk af te voeren. Nu draait het steeds vaker om vasthouden, vertragen en slimmer verdelen.
Waarom waterbeheer in de Achterhoek zo’n grote rol speelt
Waterschap Rijn en IJssel is in deze regio verantwoordelijk voor veilig, schoon en voldoende water. Dat werk is niet nieuw, maar de omstandigheden zijn wel veranderd. De Achterhoek krijgt vaker te maken met droge perioden, afgewisseld met felle buien. Dat vraagt iets anders van het watersysteem dan vroeger.
Waar water vroeger vaak zo snel mogelijk uit het land moest, is er nu meer aandacht voor het tegenovergestelde. Water dat in natte tijden te snel wegloopt, mis je later in het seizoen. Dat merk je in beken, op landbouwgrond en in natuurgebieden. Daarom wordt er gewerkt aan een systeem dat meer water kan vasthouden. In de regio wordt daarbij vaak gesproken over de opgave om 100 millimeter extra water vast te houden. Omgerekend gaat het om ongeveer 150 miljoen kubieke meter per jaar.
Dat lukt niet met één maatregel of één partij. Gemeenten, provincie, waterschap, grondeigenaren en agrariërs hebben daar allemaal mee te maken. Wie iets verandert in het buitengebied, krijgt vroeg of laat ook met water te maken. Een perceel, een sloot of een beek staat nooit op zichzelf.
Beken vertellen veel over het landschap
Wie naar de Berkel, de Baakse Beek, de Veengoot of de Seesinkbeek kijkt, ziet niet alleen water. Je ziet ook hoe de streek door de tijd heen is ingericht. Sommige waterlopen ogen natuurlijk, andere zijn duidelijk aangepast. Dat verschil is belangrijk.
Veel beken zijn in het verleden rechtgetrokken, verdiept of verbreed. Dat gebeurde om water sneller af te voeren en landbouwgrond beter bruikbaar te maken. Dat paste bij de tijd. Natte gronden moesten productiever worden en water gold vaak vooral als iets dat weg moest. Daardoor verdwenen bochten, natte zones en delen van het oude beekdal.
Tegelijk is het beeld van de beek als puur natuurlijke waterloop niet altijd compleet. In de Achterhoek zijn watergangen ook gegraven en aangepast om water te sturen. Soms gebeurde dat voor bevloeiing van graslanden. Dat historische gebruik verklaart waarom sommige beken en waterlopen er nu uitzien zoals ze eruitzien.
De laatste jaren verandert de blik op die beken opnieuw. Beekherstel krijgt meer aandacht. Dat kan betekenen dat een waterloop weer meer ruimte krijgt, dat oude bochten terugkomen of dat oevers natuurvriendelijker worden ingericht. Ook vispasseerbaarheid speelt mee. Waar een stuw of ander kunstwerk een hindernis vormt, wordt gezocht naar oplossingen waardoor vissen wel verder kunnen trekken.
Dat soort ingrepen heeft vaak twee doelen tegelijk. Ze helpen om water langer in het gebied te houden en ze verbeteren de ecologische kwaliteit. Juist in de Achterhoek gaan die twee vaak samen op.
Stuwen: klein bouwwerk, grote invloed
Een stuw valt niet altijd op. Toch kan zo’n klein bouwwerk veel verschil maken in een beek of sloot. Door een stuw slim in te zetten, kan water worden opgehouden. In droge tijden is dat van direct belang, omdat het helpt om water langer in het systeem te houden.
Stuwen horen al lang bij het landschap. Ze werden vroeger ook gebruikt in bevloeiingssystemen voor grasland. Daarbij werd water bewust gestuurd over percelen. Dat had niet alleen met water zelf te maken, maar ook met het slib en de voedingsstoffen die meekwamen. In die zin zijn stuwen niet alleen een moderne ingreep, maar ook een restant van ouder landgebruik.
Er zit wel een keerzijde aan. Een stuw kan een obstakel zijn voor vissen en andere waterdieren. Daarom wordt bij aanpassingen steeds vaker gekeken naar vistrappen of andere oplossingen die de doorgang verbeteren. Dat is typisch voor de huidige aanpak: water vasthouden waar het kan, zonder de ecologie uit het oog te verliezen.
Ook kleinere voorzieningen spelen daarin mee. Denk aan schotten, duikers en regelbare kunstwerken in sloten en kleinere watergangen. Voor buitenstaanders lijken dat details, maar samen bepalen ze hoe water zich door het gebied beweegt. Waterbeheer in de Achterhoek zit juist vaak in dat fijnmazige netwerk van kleine ingrepen.
Rechte watergangen en weteringen: gemaakt voor afvoer
Naast de beken zijn er in de Achterhoek ook veel watergangen die een heel ander karakter hebben. Weteringen en rechte afwateringen zijn vooral aangelegd om water snel kwijt te raken. Ze horen bij een periode waarin ontwatering centraal stond.
De Veengoot is daar een bekend voorbeeld van. Deze watergang is sterk gericht op afvoer en hangt samen met de manier waarop het landschap in de vorige eeuw is ingericht. Ruilverkaveling en drainage speelden daarin een grote rol. Landbouwgrond moest beter bewerkbaar worden, en daar hoorde een strak watersysteem bij.
Wat toen logisch was, ligt nu vaker onder een vergrootglas. Een rechte watergang voert water snel af, maar in droge tijden is dat juist een nadeel. Daarom wordt op verschillende plekken gekeken of het anders kan. Niet overal, en ook niet zonder discussie, maar de richting is duidelijk. Het watersysteem moet minder een afvoerputje zijn en meer een buffer.
Dat betekent niet dat elke rechte watergang zomaar verdwijnt. Daarvoor zijn de belangen te groot en de functies te verschillend. Landbouw, natuur en waterveiligheid vragen niet altijd hetzelfde. Juist daarom zijn dit vaak gebiedsprocessen waarin belangen tegen elkaar worden afgewogen.
Van ontwateren naar vasthouden
De grote verandering in het waterbeheer van de Achterhoek laat zich vrij simpel samenvatten: van afvoeren naar vasthouden. In de praktijk is dat minder eenvoudig dan het klinkt. Het huidige landschap is voor een flink deel ingericht op ontwatering. Sloten, drainage en rechte watergangen zijn daar nog altijd onderdeel van.
Toch groeit het besef dat die aanpak niet meer overal past. In droge jaren zakt het grondwater weg en neemt de druk op natuur en landbouw toe. Verdroging is in veel gebieden een serieus probleem. Dat raakt niet alleen natte natuur, maar ook bossen, beken en bodemleven.
Daarom komt er meer aandacht voor maatregelen die water in de bodem houden. Dat kan via beekherstel, via peilbeheer, via aanpassingen op landbouwgrond of via programma’s die gericht zijn op infiltratie. In de regio sluit dat aan bij de gedachte van: elke druppel de grond in. Die insteek kijkt niet alleen naar wat je aan de oppervlakte ziet, maar juist ook naar het grondwater onder de streek.
Waterkwaliteit speelt daar meteen in mee. Een beek moet niet alleen genoeg water hebben, maar ook schoon genoeg zijn voor planten en dieren. De Kaderrichtlijn Water stelt daar eisen aan. Dat werkt door in keuzes over inrichting, onderhoud en gebruik van watergangen.
Wat dit in de streek betekent
De gevolgen van dat alles verschillen per gebied. Langs de Berkel spelen andere vragen dan in het stroomgebied van de Baakse Beek of bij kleinere waterlopen rond Winterswijk en Aalten. Toch draait het steeds om dezelfde kern: hoe houd je water vast zonder nieuwe problemen te maken?
In Winterswijk krijgt dat bijvoorbeeld een plek in gebiedsgerichte plannen voor het buitengebied. Daar komen landbouw, natuur, bodem en water dicht bij elkaar. Voor bewoners is dat soms zichtbaar in kleine veranderingen. Een beek krijgt meer ruimte. Een stuw wordt anders ingesteld. Een sloot wordt niet meer alleen onderhouden met snelle afvoer als doel.
Voor agrariërs kan dat ingewikkeld zijn. Water langer vasthouden helpt in droge tijden, maar te natte percelen zijn ook niet wenselijk. Natuurorganisaties kijken weer anders naar hetzelfde gebied en leggen meer nadruk op herstel van beekdalen, natte natuur en waterkwaliteit. Beide perspectieven spelen in de Achterhoek mee. Juist daarom vraagt waterbeheer hier om maatwerk en overleg, niet om één oplossing voor de hele streek.
Wat je buiten ziet, lijkt soms klein. Een andere oever, een vistrap, een peil dat iets verandert. Toch horen die ingrepen bij een grotere omslag. De Achterhoek probeert het watersysteem beter te laten passen bij het weer van nu én bij het landschap dat hier al generaties lang in beweging is.
FAQ
Waarom zijn beken in de Achterhoek zo belangrijk?
Beken voeren water af na regen, maar zijn ook belangrijk om water langer in het gebied te houden. Daarnaast zijn ze leefgebied voor planten en dieren.
Waar dienen stuwen voor?
Stuwen helpen om water op te houden in beken en sloten. Dat is vooral nuttig in droge perioden. Ze kunnen wel een hindernis vormen voor vissen als er geen goede doorgang is.
Wat is het verschil tussen een beek en een wetering?
Een beek is vaak onderdeel van een natuurlijker watersysteem. Een wetering of rechte watergang is meestal vooral aangelegd voor afvoer en ontwatering.
Waarom verandert het waterbeheer in de Achterhoek?
Omdat de streek vaker te maken krijgt met droogte en hevige buien. Daardoor is snelle afvoer niet meer altijd de beste oplossing.
Wat betekent 100 millimeter extra water vasthouden?
Dat is de regionale opgave om meer water in het systeem te houden. Het gaat om ongeveer 150 miljoen kubieke meter per jaar.
Welke partijen werken aan waterbeheer in de streek?
Vooral waterschap Rijn en IJssel, gemeenten, provincie, agrariërs en andere grondeigenaren. Zij moeten in veel gebieden samen optrekken.
Geef een reactie