Bij Aalten zie je het nog als je even stilstaat aan de rand van het dorp. De akker ligt net wat hoger dan het land eromheen. Bij Ruurlo, in de buurt van Sieverinks Bos en Kamp, valt hetzelfde op. Geen spectaculair hoogteverschil, wel een lichte welving in het land. Juist daarin zit het verhaal. Die hogere akkers horen bij de es, een oude vorm van landbouwgrond die op veel plekken in de Achterhoek nog zichtbaar is.
Wie het landschap hier wil begrijpen, komt al snel bij die es uit. Niet als los stukje akker aan de dorpsrand, maar als onderdeel van een oud systeem van wonen, boeren en omgaan met de grond.
Wat een es is
Een es is een hoger gelegen akkercomplex op zandgrond. In oude bronnen en in andere streken kom je ook namen tegen als esch, enk of eng. Het gaat om akkers die boeren lange tijd gezamenlijk gebruikten. Zulke gronden liggen vaak bij dorpen die op een zandrug of andere hogere plek ontstonden.
Dat is in de Achterhoek goed te volgen. Veel dorpen liggen op de overgang van hoge, droge gronden naar lagere en nattere delen. Op de hogere stukken kon worden gewoond en geboerd. In de lagere delen lagen weilanden, beekdalen en natte gronden die voor ander gebruik geschikt waren. Zo groeide een landschap waarin dorp, akker en lager land logisch op elkaar aansloten.
De es is dus meer dan een akker. Het is een vorm die laat zien hoe mensen het landschap in de loop van eeuwen hebben ingericht.
Waarom juist hier zoveel essen liggen
Dat veel dorpen in de Achterhoek een es hebben, is geen toeval. In de middeleeuwen kozen bewoners vaak voor een hogere plek om een nederzetting te bouwen. Dat was praktisch. Op natte grond kon je moeilijk wonen, zeker in een tijd zonder moderne afwatering.
Rond zulke dorpen ontstonden de akkers. Boeren gebruikten de hoger gelegen zandgronden voor de teelt van graan en andere gewassen. Door dat gebruik kregen die akkers een vaste plek in het landschap. Ze hoorden bij het dorp en bij het dagelijks werk van de boeren die er hun bestaan op bouwden.
Daarom kom je de es op veel plaatsen in de streek tegen. Niet overal in precies dezelfde vorm, maar wel als herkenbaar patroon. De hogere akker bij het dorp, de lagere gronden eromheen en de wegen die daartussen lopen: het past bij de opbouw van veel Achterhoekse buurtschappen en dorpen.
Hoe arme zandgrond toch bruikbaar werd
Van zichzelf was die zandgrond niet rijk. Boeren maakten de akkers vruchtbaarder door eeuwenlang mest uit te rijden, vermengd met heideplaggen. Dat materiaal kwam vaak uit de potstal. Schapen stonden daar binnen op een laag plaggen en mest, die later over de akkers werd verspreid.
Door dat steeds te herhalen, veranderde de bodem langzaam. De akkers kregen een dikkere, vruchtbare laag. Op veel plekken ontstond ook die lichte bolling die nog altijd zichtbaar kan zijn. Wie over een es loopt, kijkt dus naar het resultaat van heel veel jaren werk.
Op die akkers werd lang vooral rogge verbouwd. Dat paste bij de schrale zandgronden. Later veranderde het gebruik. Nu liggen er ook graslanden of maïsakkers. Toch blijft de oude vorm vaak herkenbaar, juist door de ligging en de hoogte in het landschap.
De es hoort bij een groter geheel
Een es staat zelden op zichzelf. In veel gevallen maakt hij deel uit van wat vaak een esdorp wordt genoemd: een dorp met een herkenbare opbouw van bebouwing, akkers en omliggende gronden.
In zo’n opbouw lag het dorp op de hogere grond. Daar stonden boerderijen dicht bij elkaar. Verderop lagen de akkers van de es. Nog lager lagen natte gronden, beken of weilanden. Op sommige plaatsen was er een brink of open dorpsruimte waar vee bijeenkwam en waar mensen elkaar troffen. Soms lag daar ook een dobbe, een gegraven waterkuil voor vee of als bluswater.
Ook houtwallen en oude perceelsgrenzen horen bij dat landschap. Ze markeerden kavels, hielden vee binnen of boden beschutting. De kronkelige wegen die je in delen van de Achterhoek nog ziet, volgen vaak oude lijnen in het terrein. Daardoor lees je in het landschap nog steeds hoe het vroeger functioneerde.
Waarom de es zo goed past in het Achterhoekse landschap
De Achterhoek staat bekend om het kleinschalige coulisselandschap. Akkers, graslanden, houtwallen, bosjes en erven wisselen elkaar af. De es past daar vanzelf in, omdat hij deel uitmaakt van die opbouw.
Dat zie je niet alleen op plekken waar de akker duidelijk hoger ligt. Soms herken je een es vooral aan de vorm van de percelen, de ligging naast lager land of de manier waarop wegen en erven eromheen zijn gegroepeerd. Het hoeft dus niet altijd meteen in het oog te springen. Juist de samenhang maakt het herkenbaar.
Daarmee is de es ook nu nog van betekenis. Niet alleen voor de landbouwgeschiedenis, maar ook voor hoe de streek eruitziet. Wie door de Achterhoek fietst of wandelt, kijkt vaak ongemerkt naar een landschap dat voor een deel door die oude essen is gevormd.
Namen die eraan herinneren
Die oude akkers lieten niet alleen sporen in de bodem achter. Ze leven ook voort in namen van boerderijen en families. Een naam als Eshuis verwijst direct naar zo’n es. Zulke namen vertellen hoe nauw landschap en bewoning met elkaar verbonden waren.
Dat past bij de Achterhoek, waar boerderijnamen vaak meer waren dan een adres. Ze wezen op een plek, een stuk grond of een kenmerk van het erf. Zo bleef de es ook in taal en familiegeschiedenis aanwezig.
Nog altijd zichtbaar bij Aalten en Ruurlo
In Aalten is de es nog goed te herkennen als je let op de hogere ligging van het akkerland bij het dorp. Ook rond Ruurlo, onder meer bij Sieverinks Bos en Kamp, zijn oude structuren in het landschap nog af te lezen. Daar zie je hoe akker, bos en lager land in elkaar grijpen.
Dat maakt de es in de Achterhoek geen theorie uit een geschiedenisboek, maar iets wat nog gewoon buiten ligt. Je hoeft er niet veel verbeelding voor te hebben. Een kleine verhoging, een oude weg, een houtwal langs een perceel: samen vertellen ze hoe deze streek groeide.
De es laat zien dat het Achterhoekse landschap niet in één keer is gemaakt. Het ontstond stap voor stap. Boeren kozen de hogere grond, hielden schapen op de heide, verzamelden mest in de potstal en brachten die naar de akker. Zo werd arme zandgrond langzaam bruikbaar en kreeg het landschap de vorm die op veel plekken nog herkenbaar is.
Veelgestelde vragen
Wat is een es in de Achterhoek?
Een es is een hoger gelegen akkercomplex op zandgrond, meestal bij een dorp. Zulke akkers werden lange tijd door boeren gebruikt en zijn vaak nog aan de ligging te herkennen.
Waarom hebben veel dorpen in de Achterhoek een es?
Veel dorpen ontstonden op hogere, droge gronden. Direct daarbij lagen de akkers. Zo groeide in de loop van de middeleeuwen op veel plaatsen een es.
Hoe ontstond de bolling van een es?
Door eeuwenlange bemesting met mest en heideplaggen werd de bodem opgehoogd. Daardoor kreeg de akker vaak een lichte welving.
Waar ligt een es meestal?
Meestal op zandgrond bij een dorp, vaak op de overgang naar lagere en nattere gronden.
Zijn essen nu nog zichtbaar?
Ja. Je herkent ze vaak aan een lichte verhoging, oude perceelsgrenzen, houtwallen en de ligging bij oudere dorpen.
Welke plekken worden in dit artikel genoemd?
Aalten en Ruurlo, met de omgeving van Sieverinks Bos en Kamp, als voorbeelden van plekken waar het oude patroon nog te zien is.
Geef een reactie