Bij de Berkelpoort in Zutphen stroomt het water onder de bogen door. Hier is nog te zien hoe de Berkel ooit de ommuurde stad binnenkwam. De poort hoorde bij de verdediging, maar het water verbond Zutphen ook met de omgeving. Die combinatie helpt verklaren waarom juist op deze plek een handelsstad groeide.
Aan de westelijke rand van de Achterhoek herinnert Zutphen op allerlei plekken aan zijn verleden als Hanzestad. Toch is niet ieder oud gebouw een overblijfsel uit de bloeitijd van het handelsverbond. De geschiedenis van de Walburgiskerk begint eerder. De Wijnhuistoren verrees juist veel later.
Wie door de binnenstad wandelt, ziet gebouwen uit verschillende eeuwen naast elkaar. Een paar bouwjaren en oorspronkelijke functies helpen om te begrijpen wat er nog staat. Daarvoor hoeft niemand een hele stadsgeschiedenis uit het hoofd te leren.
Handel aan de IJssel en de Berkel
Zutphen kreeg omstreeks 1190 stadsrechten en sloot zich in de 13e eeuw aan bij de Hanze. Dat waren twee verschillende stappen. De plaats had al een stedelijke geschiedenis voordat zij onderdeel werd van dit netwerk van handelssteden.
De ligging bij de samenkomst van de Berkel en de IJssel hielp de handel vooruit. Via het water konden kooplieden goederen vervoeren en contact onderhouden met andere plaatsen. De Hanze bood een verband waarin handelssteden hun gezamenlijke belangen behartigden.
Die samenwerking bracht Zutphen welvaart. Toch laat het handelsverleden zich niet aanwijzen met één gebouw of één jaartal. Een kerk had een andere functie dan een stadspoort. Ook ontstond niet alle historische bebouwing tijdens dezelfde periode.
Een wandeling langs de rivier maakt de ligging van de stad duidelijk. Tussen de monumenten valt het water misschien minder op, maar voor de ontwikkeling van Zutphen was het onmisbaar. De stad lag gunstig voor handel over de IJssel en verkeer via de Berkel.
De Berkelpoort hoorde bij de stadsmuur
De Berkelpoort dateert uit de 14e eeuw. Het bouwwerk maakte deel uit van de middeleeuwse stadsmuur en overspant de rivier waaraan het zijn naam dankt. Daardoor verschilt deze waterpoort van een poort waar bezoekers over een weg doorheen kwamen.
Bij het bekijken helpt het om de verdwenen muur erbij te denken. Wat nu als afzonderlijk monument opvalt, hoorde ooit bij een groter geheel. De stad moest haar toegang bewaken, ook waar water de bebouwing binnenkwam.
Dat maakt de Berkelpoort een geschikte plek om een stadswandeling te beginnen. De verhouding tussen rivier, bebouwing en verdediging valt hier direct te herkennen. Daarna krijgen ook de andere verdedigingswerken in de binnenstad meer betekenis.
De poort vertelt daarmee over de bescherming van Zutphen. Zij herinnert aan de omstandigheden waarin de handelsstad functioneerde, maar was zelf geen handelsgebouw.
De Drogenapstoren was een stadspoort
De Drogenapstoren, gebouwd in 1444, had oorspronkelijk een functie als stadspoort. De naam doet vooral aan een toren denken, waardoor die vroegere doorgangsfunctie gemakkelijk buiten beeld raakt.
Samen met de Berkelpoort laat het gebouw zien dat Zutphen verschillende toegangen moest beschermen. De waterpoort lag over de Berkel; deze poort hoorde bij de toegang over land. Hun vorm hangt samen met die verschillende taken.
Ook het bouwjaar maakt iets duidelijk. De aansluiting bij de Hanze lag toen al geruime tijd achter de stad. Zutphen bleef bouwen en zijn verdediging aanpassen. Het stadsbeeld dat bezoekers nu als historisch ervaren, ontstond dus geleidelijk.
Wie beide bouwwerken bekijkt, kan letten op hun plaats in de omgeving. Waar liep de grens van de stad? Hoe sloot een poort aan op de muur? Zulke vragen maken de oorspronkelijke functie begrijpelijker dan alleen een jaartal op een informatiebord.
De Walburgiskerk en de boeken van de Librije
De geschiedenis van de Walburgiskerk gaat terug tot de 11e eeuw. Dat betekent niet dat het huidige kerkgebouw in zijn geheel uit die tijd stamt. De kerk kreeg door latere bouwfasen haar gotische uiterlijk.
Haar oorsprong ligt vóór de stadsrechten en de aansluiting bij het handelsverbond. Alleen al daarom verdient de kerk meer aandacht dan als bezienswaardigheid in een Hanzestad. Zij hoort ook bij de vroegere geschiedenis van Zutphen.
Binnen bevindt zich de Librije uit 1564. In deze kettingbibliotheek liggen boeken aan lessenaars, vastgemaakt met kettingen. Dat is een concreet detail waar bezoekers vaak langer bij stilstaan. De boeken bleven beschikbaar om ter plaatse te raadplegen, terwijl de kettingen moesten voorkomen dat iemand ze meenam.
Na de stadspoorten biedt de Librije een heel ander onderwerp. Hier gaat het om lezen, kennis en het bewaren van boeken. De ruimte laat zien hoe anders een bibliotheek kon functioneren dan de uitleenbibliotheek die we nu kennen.
Voor een bezoek aan de kerk en de Librije is het verstandig vooraf de actuele openingstijden te bekijken. Toegang tot de kerk betekent niet vanzelf dat ieder onderdeel op hetzelfde moment toegankelijk is.
De Wijnhuistoren is geen middeleeuws bouwwerk
De Wijnhuistoren verrees tussen 1617 en 1642. Hij hoort bij het Wijnhuis, het voormalige stadswijnhuis. Daarmee vertegenwoordigt dit monument een latere periode dan de Berkelpoort en de Drogenapstoren.
Op straat vallen zulke verschillen niet altijd meteen op. Oude gevels en torens vormen voor veel bezoekers samen het historische centrum. Toch liggen tussen de bouw van sommige monumenten meerdere eeuwen.
Juist daarom loont het om bij de Wijnhuistoren even naar de bouwtijd te kijken. Het gebouw laat zien dat Zutphen na de middeleeuwen bleef veranderen. De aanduiding Hanzestad vertelt iets over het handelsverleden, maar omvat niet de volledige geschiedenis van de binnenstad.
Wie de toren wil bezoeken of beklimmen, kan vooraf de mogelijkheden controleren. Openingstijden en toegang kunnen verschillen. Ook zonder beklimming is het gebouw een logische halte tijdens een wandeling langs de monumenten.
Zutphen en Doesburg in de Achterhoek
Zutphen en Doesburg gelden als de twee Hanzesteden van de Achterhoek. Ze liggen aan de westkant van de streek, bij de IJssel. Voor inwoners van de regio biedt dat een kennismaking met de handelsgeschiedenis dicht bij huis.
De Hanze hield uiteraard niet op bij de streekgrens. Het was een internationaal handelsnetwerk. Ook elders in Nederland liggen voormalige Hanzesteden; Zutphen en Doesburg maken deel uit van dat grotere verband.
Voor een bezoek aan Zutphen hoeft de route niet ingewikkeld te zijn. Begin bij de Berkelpoort, bekijk de Drogenapstoren en neem daarna tijd voor de Walburgiskerk. De Wijnhuistoren voegt een latere bouwperiode toe. Onderweg verdienen ook de minder opvallende monumentale panden aandacht.
Probeer daarbij niet ieder oud gebouw als bewijs van de Hanze te zien. Soms vertelt een gevel vooral over een latere verbouwing. Een kerk verwijst naar religieus leven, een poort naar verdediging. Door die verschillen te herkennen, wordt een wandeling door Zutphen interessanter dan een rondgang langs alleen de bekendste namen.
Veelgestelde vragen
Is Zutphen een Hanzestad in de Achterhoek?
Ja. Zutphen ligt aan de westelijke rand van de Achterhoek en trad in de 13e eeuw toe tot de Hanze. Ook Doesburg is een Achterhoekse Hanzestad.
Welke gebouwen herinneren aan het historische Zutphen?
Bekende monumenten zijn de Berkelpoort, de Drogenapstoren, de Walburgiskerk en de Wijnhuistoren. Ze hadden verschillende functies en stammen niet allemaal uit de middeleeuwen.
Waarom was de ligging van Zutphen gunstig voor handel?
De stad ligt bij de samenkomst van de Berkel en de IJssel. Het water bood mogelijkheden voor goederenvervoer en verbindingen met andere handelsplaatsen.
Wat is de Librije?
De Librije is een kettingbibliotheek uit 1564 in de Walburgiskerk. De boeken zitten met kettingen vast aan de lessenaars, zodat bezoekers ze ter plaatse konden raadplegen.
Is de hele Walburgiskerk uit de 11e eeuw?
Nee. De geschiedenis van de kerk begint in die eeuw, maar latere bouwfasen bepaalden mede het huidige uiterlijk. Het gebouw is dus niet in één periode ontstaan.
Geef een reactie