Tussen Groenlo en de Duitse grens ligt een terrein waar het verleden nog gewoon in de bodem zit. Wie bij De Leemputten wandelt, ziet water, rietkragen, paden en spelende kinderen. Maar dit landschap is niet vanzelf ontstaan. Hier werd eeuwenlang leem en klei afgegraven, eerst voor de vesting van Groenlo en later voor de steenindustrie.
De Leemputten liggen in de buurtschap Zwolle, in de gemeente Oost Gelre. Het gebied beslaat ongeveer 30 hectare. Een deel daarvan bestaat uit water. De naam is letterlijk: putten die ontstonden door het winnen van leem.
De Leemputten begonnen als werkterrein
De geschiedenis van De Leemputten bij Groenlo gaat verder terug dan veel bezoekers denken. Al in de 16e eeuw werd hier leem weggehaald voor de aanleg en versterking van de stadsmuren van Groenlo. In die tijd hoorde het gebied dus al bij het verhaal van de vestingstad.
Pas veel later kreeg de afgraving een industriële schaal. Aan het einde van de 19e eeuw kwam in Groenlo een steenfabriek in bedrijf. Sommige bronnen noemen 1892, andere 1895. Zeker is dat de fabriek aan de Oude Winterswijkseweg grote hoeveelheden grondstof nodig had. Die kwamen uit het gebied bij Zwolle.
Vanaf dat moment veranderde het landschap snel. Waar eerst op kleinere schaal werd gewonnen, ontstond nu een terrein dat helemaal in dienst stond van afgraven, vervoeren en verwerken. De plassen en oevers die nu zo vanzelfsprekend lijken, zijn daar het gevolg van.
Van schop tot smalspoor
De winning van leem gebeurde lange tijd met de hand. Tot 1931 haalden arbeiders de klei handmatig uit de grond. Dat is lastig voor te stellen als je er nu langs het water loopt, maar juist dat contrast maakt de plek bijzonder.
Voor het vervoer naar de steenfabriek werd in 1898 een smalspoor aangelegd. Dat spoor verbond de afgravingen met Groenlo. Later kwam er een elektrische tram voor het transport. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verdween die verbinding tijdelijk en ging het vervoer verder met paard en wagen. Daarna kwam er opnieuw een tram in gebruik.
Zo was het gebied geen los veld aan de rand van Groenlo, maar een schakel in een groter geheel. Alles draaide om de route van grond naar steen.
In 1931 kwam de volgende stap. Toen nam een baggermachine het werk over van de handmatige afgraving. Daarmee veranderde niet alleen de manier van werken, maar ook het tempo waarin het terrein werd uitgegraven. De Leemputten kregen hun vorm dus in fases, verspreid over een lange periode.
Een bodem met een veel ouder verhaal
Onder die geschiedenis van arbeid en industrie ligt nog een oudere laag. In De Leemputten komt miocene klei voor, gevormd miljoenen jaren geleden. Dat verklaart waarom hier bij de afgravingen fossiele resten zijn gevonden, waaronder walvisbotten en haaientanden.
Dat soort vondsten laat zien dat dit deel van de Achterhoek ooit een heel ander landschap was. De bodem vertelt hier dus niet alleen iets over steenfabrieken en vestingbouw, maar ook over een tijd waarin de zee invloed had op wat nu Oost Gelre is.
Die ondergrond verbindt De Leemputten ook met het Zwillbrocker Venn, net over de grens in Duitsland. Dat gebied heeft een vergelijkbare bodemopbouw. Wie hier wandelt, merkt dat de overgang naar het grensgebied klein is. Het landschap loopt in zekere zin door, ook al verandert de naam op de kaart.
Van leemwinning naar natuurpark
Toen de steenfabriek in Groenlo in 1975 sloot, viel de oorspronkelijke functie van het terrein weg. Een paar jaar later kreeg het gebied een nieuw gebruik. In 1978 ging het open voor publiek als natuur- en recreatiegebied.
Dat is nog steeds goed te zien. De natuur in De Leemputten groeide niet op een ongerept stuk grond, maar in een landschap dat door mensenhanden was uitgegraven. De plassen zijn oude winplekken. De oevers volgen de lijnen van het werk van vroeger. Juist daardoor heeft het gebied een ander karakter dan veel andere wandelplekken in de Achterhoek.
Sinds eind 2006 ligt het beheer bij Staatsbosbeheer. Een deel binnen het hekwerk kwam later in andere handen. Voor bezoekers is vooral zichtbaar dat het terrein toegankelijk bleef en steeds meer werd ingericht voor wandelen en recreatie.
Wat je nu ziet bij De Leemputten
Wie vandaag naar Natuurpark De Leemputten gaat, komt in een gebied waar natuur en vrije tijd naast elkaar bestaan. Er zijn wandelpaden, water, speelruimte en informatieborden over het ontstaan van het terrein. Kinderen kunnen er spelen met zand, water en modder. Volwassenen komen er vaak voor een korte wandeling of als tussenstop richting de grens.
De route door het gebied wordt in verschillende bronnen net anders omschreven. De ene noemt een pad van 2,5 kilometer, de andere ongeveer 3 kilometer. Dat verschil is klein. Belangrijker is dat het een overzichtelijke wandeling is, geschikt voor wie het landschap rustig wil bekijken.
Onderweg zijn nog sporen van de oude functie te vinden. Een aardig detail: rails van de vroegere smalspoorbaan zijn gebruikt als omheining. Daarmee bleef een tastbaar stuk van de industriële geschiedenis in het terrein aanwezig.
Ook de verbinding met het Zwillbrocker Venn maakt de plek aantrekkelijk. Wie verder wil lopen, kan de grensstreek in. Zo krijgt een bezoek aan De Leemputten iets dubbels: het is een ommetje door een oud winningsgebied én een route richting een bijzonder natuurgebied net over de grens.
Geen gewoon natuurgebied
De Leemputten zijn niet alleen een plek om te wandelen of te spelen. Het is ook een landschap dat laat zien hoe sterk menselijk ingrijpen een gebied kan vormen. Zonder de leemwinning waren deze plassen er niet geweest. Zonder de steenfabriek had het terrein er heel anders uitgezien.
Tegelijk is het geen openluchtmuseum. Het gebied leeft gewoon door als recreatieplek. Juist dat maakt het interessant. Je hoeft geen kenner van industriegeschiedenis te zijn om hier iets van het verleden mee te krijgen. De naam, het water, de vorm van het terrein en de resten van het spoor vertellen het verhaal al.
Voor Groenlo en omgeving is dat een herkenbare combinatie. In de Achterhoek liggen meer plekken waar werken, landschap en later natuur in elkaar zijn geschoven. De Leemputten laten dat op een compacte manier zien.
Praktisch bezoek aan De Leemputten
De Leemputten liggen aan de Zwolse Veenweg bij Groenlo, in de buurtschap Zwolle. Het gebied is vrij toegankelijk. Wie een bezoek plant, doet er wel goed aan om praktische zaken zoals parkeren, horeca, waterfietsen of regels op locatie nog even te controleren. Zulke voorzieningen kunnen veranderen.
Wie vooral voor de wandeling komt, heeft aan stevige schoenen meestal genoeg. Bij nat weer kan het op sommige stukken modderig zijn. Dat hoort ook wel bij deze plek: water en bodem bepalen hier nog altijd de sfeer.
FAQ
Hoe zijn De Leemputten ontstaan?
De Leemputten zijn ontstaan door afgravingen van leem en klei. Eerst gebeurde dat voor de vestingwerken van Groenlo, later op grote schaal voor de steenfabriek.
Waar liggen De Leemputten?
Het gebied ligt bij de buurtschap Zwolle, tussen Groenlo en de Duitse grens, in de gemeente Oost Gelre.
Waarom heet het gebied De Leemputten?
De naam verwijst naar de putten die ontstonden door het winnen van leem uit de bodem.
Kun je wandelen bij De Leemputten?
Ja, er lopen wandelpaden door het gebied. De route is overzichtelijk en kan worden gecombineerd met een tocht richting het Zwillbrocker Venn.
Wie beheert Natuurpark De Leemputten?
Het beheer ligt bij Staatsbosbeheer.
Wat maakt De Leemputten bijzonder?
Het gebied is een natuur- en recreatieplek, maar tegelijk ook een oud winningslandschap. Die combinatie zie je nog steeds terug in de vorm van het terrein.
Geef een reactie